Skan dokumentu
Kliknij stronę, aby powiększyć. Pełna jakość w pliku PDF.
UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH
FILIA W CIESZYNIE
WYDZIAŁ PEDAGOGICZNO - ARTYSTYCZNY
ANIMACJA SPOŁECZNO - KULTURALNA
Mariusz Targosz
„ TOWARZYSTWO MIŁOŚNIKÓW ZIEMI
WADOWICKIEJ NA TLE ŚRODOWISKA
KULTURALNEGO WADOWIC ”
Praca magisterska
napisana pod kierunkiem
prof.dr hab. Wiesławy Korzeniowskiej
CIESZYN 20012
Wstęp......................................................................4
Rozdział I
Wadowickie środowisko kulturalne.
1. Uwarunkowania historyczne.........................................................................8
2. Galicyjski rodowód współczesności miasta................................................12
2.1 Rola centrum administracyjnego................................................................12
2.2 Szkolnictwo i jego znaczenie.....................................................................16
2.3 Inicjatywy kulturotwórcze..........................................................................20
3. Środowisko kulturalne po 1918 roku...........................................................22
3.1 Regionalizm E. Zegadłowicza.....................................................................22
3.2 Stowarzyszenie kulturalne...........................................................................24
3.3 Kultura po 1945 roku...................................................................................28
Rozdział II
Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej.
1. Geneza powstania.......................................................................................31
2. Organizacje, władze i siedziby Towarzystwa.............................................34
3. Członkowie - rodzaj i struktura udziału......................................................40
4. Formy działalności organizacyjnej...... ......................................................42
5. Finanse.........................................................................................................43
Rozdział III
Główne formy działalności.
1. Działalność artystyczna.............................................................................46
1.1 Klub Pracy Twórczej (KPT) Beskidnicy.................................................46
1.2 Małe formy teatralne................................................................................49
1.3 Grupa literacka Nadskawie......................................................................50
a
2. Działalność organizacyjno – imprezowa.................................................523 3. Działalność wydawnicza..............................................................................54 3.1 Wydawnictwo czasopism............................................................................55 3.2 Wydawnictwa książkowe............................................................................58 4. Działalność archiwalno – muzealna.............................................................60 4.1 Dokumentacja zabytków regionu................................................................61 4.2 Organizacja muzeum Wadowic (lata 1982 – 1988)....................................62 4.3 Przywrócenie muzeum E. Zegadłowicza (lata 1994 – 1998).....................64 Rozdział IV Formy pracy z młodzieżą. 1. Formy artystyczne....................................................................................... 68 2. Działalność edukacyjna............................................................................... 70 2.1 Spotkania w szkołach..................................................................................70 2.2 Lekcje muzealne..........................................................................................72 3. Szkolne Koła TMZW (lata 1984 – 1989).....................................................73 Rozdział V Ocena dokonań Towarzystwa (lata 1971 – 2001). 1. Kulturotwórcza kontynuacja tradycji..........................................................79 2. Społeczna świadomość regionalizmu...........................................................81 Zakończenie......................................................................................................84 Wykaz źródeł literatury....................................................................................90 Bibliografia.......................................................................................................92
4
WSTĘP
Na terenie obecnego województwa małopolskiego działa bardzo
aktywnie ponad dwa tysiące sto towarzystw i stowarzyszeń, które pielęgnują
i popularyzują tradycje swoich regionów, a także twórczo uczestniczą
w działaniach służących ich współczesnemu rozwojowi. Ruch ten jest
współtworzony przez setki oddanych swym regionom społeczników, lokalnych
patriotów, pasjonatów, ludzi rozwijających różnorakie tradycje oraz
szukających w nich inspiracji i energii do podejmowania działań, służących
współczesnemu rozwojowi nie zapominając przy tym o historii swego regionu.
Ludzi, którzy inspirują i organizują życie społeczne i kulturalne swych
lokalnych społeczności. Towarzystwa te dostarczają wartości, które integrują
społeczność lokalną, tworzą i umacniają społeczeństwo, w rezultacie służą
podstawom demokracji.
Celem niniejszego opracowania będzie znalezienie odpowiedzi
na szereg pytań związanych z ruchem regionalnym, obchodzącym
trzydziestolecie założenia o nazwie Towarzystwo Miłośników Ziemi
Wadowickiej, działającym w Wadowicach, obejmujące swoją tematyką
utworzone trzydzieści lat temu Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej.
Praca prezentowana ma ukazać ogrom pracy garstki ludzi działającego od
trzydziestu lat TMZW. Ma też odpowiedzieć na pytania: Jaki jest stan
organizacyjny, jakie są główne zadania programowe oraz formy i metody ich
realizacji, co składa się na dotychczasowy dorobek Towarzystwa i czy będzie
on pomnażany w przyszłości, gdzie tkwią trudności hamujące jego rozwój
i jak im przeciwdziałać. Odpowiedzi na te pytania autor opracowania starał się
uzyskać głównie w oparciu o analizę materiałów źródłowych (statusy, rejestry,
plany i programy działalności) oraz w oparciu o publikacje i wydawnictwa
tegoż Towarzystwa.5
Istniejące do chwili obecnej publikacje nie ukazują w sposób
dostateczny pełnego obrazu Towarzystwa. Nie zawierają szczegółowych
informacji o jego działalności i w sposób bardzo ogólny przedstawiają go
na tle środowiska kulturalnego Wadowic. Do najważniejszych opracowań
należą „Opowieś o Wadowicach” J.R. Jaglarza, „Wadowickie ślady historii”
Z. Jurczaka, „Wadowice wczoraj, dziś, jutro...” R. A. Gajczaka, „Wadowickie
karty z przeszłości” G. Studnickiego. Ze względu na potraktowanie w nich
problematyki TMZW w sposób niemalże marginalny – celem prezentowanej
pracy jest ukazanie dziejów Towarzystwa w aspekcie jego działalności na
przestrzeni 30-tu lat.
Omawiając aktualną problematykę Towarzystwa w ruchu
regionalnym Ziemi Wadowickiej nie sposób nie wspomnieć o niektórych
przynajmniej faktach z bogatej i liczącej sobie 674 lata historii miasta
Wadowic, dotyczących ochrony zabytków, popularyzacji historii i dnia
dzisiejszego Wadowic i regionu, integracji społeczności lokalnej,
wprowadzenia tematyki regionalnej poprzez szkolne koła w świadomość
młodzieży oraz działalności wydawniczej. Dla zachowania pewnej
zwartości opracowania, działalność Towarzystwa w poszczególnych blokach
tematycznych jest wyodrębniona w kolejności według lat ich tworzenie. Jest
to pewna niedogodność łamiąca chronologię opracowania, ale pozwalająca
uniknąć „poszatkowania” tych tematów i wielokrotnego powracania do nich,
co daje pełniejszy obraz Towarzystwa.
W okresie jaki upłynął od rozpoczęcia działalności, Towarzystwo
związało się na stałe z historią miasta, regionem i życiem mieszkańców
Ziemi Wadowickiej. W minionych latach, dzięki staraniom i działalności
Towarzystwa, rozwiązanych zostało wiele istotnych problemów kulturalnych
w naszym regionie.6
Problemów tych nie można było rozwiązać w ramach oficjalnej polityki
kulturalnej, obowiązującej instytucji i placówki kulturalnej w tym czasie.
Szczególnie chodzi tu o przygotowanie do publikacji niektórych materiałów,
czy upamiętnienia niektórych spraw i ludzi oraz rozwijanie idei regionalizmu
jako formy patriotyzmu lokalnego i personalizacji działań wobec
obowiązującej wówczas zasady bezimienności na rzecz sukcesów władzy
rządzącej.
Rozdział pierwszy omawia dosyć szeroko wadowickie środowisko
kulturalne w aspekcie uwarunkowań historycznych oraz czynników, które
miały wpływ na jego rozwój. Rozdziały od drugiego do czwartego ukazują
nam Towarzystwo od „środka” i działalność jaką prowadzi w ciągu swego
trzydziestoletniego istnienia w ramach realizacji regionalizmu i edukacji wśród
młodzieży szkolnej. Ostatni rozdział próbuje podsumować i ocenić przyszłe
możliwości Towarzystwa.
Podejmując się opracowania tematu opierałem się przede
wszystkim na materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwum
Towarzystwa. Dokumenty tam znajdujące się stanowiły bogate źródło
informacji. Z nich dużo materiału rzeczowego dostarczyły protokoły,
sprawozdania Zarządu i Walnych Zjazdów TMZW. Informacje te umożliwiają
pełną obserwację przebiegu wydarzeń, ściśle związanych z działalnością
Towarzystwa. Pomocne okazały się również wydane wydawnictwa oraz
Kronika Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej 1971-1981, a także
z innych źródeł wywołanych i uzyskanych w trakcie wywiadów głównie
z prezesem TMZW.
Podstawową metodą badawczą przyjętą przy pisaniu tej pracy była
metoda monograficzna połączona z elementami postępowania dedukcyjnego
i indukcyjnego ogólnie przyjętego w analizie dokumentów archiwalnych.7
Zakres działalności TMZW na przestrzeni lat 1971-2001 nie
pozwolił na ujęcie w sposób szczegółowy wszystkich podjętych zagadnień.
Toteż na potrzeby pracy wybrano tylko problemy najbardziej typowe dla tego
Towarzystwa. Ich analiza umożliwiła ukazanie głównych aspektów jego
funkcjonowania a tym samym osiągnięcie głównego celu pracy, czyli ukazanie
Towarzystwa na tle środowiska kulturalnego Wadowic.8
Rozdział I
Wadowickie środowisko kulturalne.
1. Uwarunkowania historyczne.
Od tysiącleci człowiek zamieszkuje Ziemię Wadowicką. Wyroby
z mezolitu (7000 lat p.n.e.) nie tak dawno wykopali archeolodzy na Upalenisku
w Mucharzu, na Kurczynie w Zagórzu i Stroniu. Stwierdzili oni, że stałe
osadnictwo istniało w neolicie około 4000 lat p.n.e. na Grójedzkiej Górze koło
Oświęcimia a w Grodzisku koło Zatora, Zembrzycach, Gorzeniu Górnym
istniały grody w okresie kultury łużyckiej 1300 – 300 lat p.n.e.1
Początki udokumentowania Wadowic sięgają wieku XIII. Pierwszą
wzmiankę o Wadowicach znaleźć można w dokumencie z roku 1325. Mowa
w nim o Wadowicach jako filii kościoła mucharskiego. Za początek dziejów
miasta uznano dokument z 1327r.2, w którym Wadowice wymieniono po raz
pierwszy jako miasto. Było ono własnością Piastów Śląskich, należało do
księstwa oświęcimskiego a potem zatorskiego.3 Niewielkie to jednak musiało
być wówczas miasto skoro Jan Długosz w Liber Beneficiorum z roku 1470
mówi o nim jak o miejscowości, z której płacono dziesięcinę krakowskiemu
biskupowi. Położenie miasta z dala od głównych szlaków handlowych, jak
również częste klęski żywiołowe, pożary (1430 r.)4, głód i epidemie–
wywierały negatywny wpływ na jego rozwój. Nawet bezpośrednia opieka
książąt i królów, znajdująca wyraz w nadawanych często miastu przywilejach
i ulgach niewiele była w stanie zmienić.5
1
Aleksy Siemionow „ Ziemia Wadowicka ”, Wadowice 1984 r. str. 84
2
Akt z hołdowania księstwa oświęcimskiego Janowi Luksemburczykowi – Fotokopia archiwum TMZW.
3
„Miasta polskie w tysiącleciu” Wrocław – Warszawa – Kraków 1965r. t.1, str.610
4
Stanisław Kuraś „Zbiór dokumentów małopolskich” Wrocław – Warszawa – Kraków –Gdańsk 1962–
1975, t 2, str. 136
5
Ignacy Rychlik „ Księstwo Oświęcimskie i Zatorskie ”, Tarnów 1989 r., str. 15.9
W tymże roku nadano w Oświęcimiu prawa miejskie Wadowicom przez
księcia Kazimierza.6 Po dzielnicowym rozbiorze synowie Kazimierza I w 1445
roku podzielili między siebie ojcowiznę. Księstwo Zatorskie przypadło
najstarszemu synowi – Wacławowi, które od 1454 roku stało się lennikiem
Polski.7 W 1602 roku ponownie silnie zniszczył Wadowice pożar, a w 1632
roku dotkliwie dała się we znaki epidemia cholery. Zarówno Wadowice jak
i cała Ziemia Wadowicka zostały ograbione w czasie wojny ze Szwedami
w latach 1655 – 1660. Wadowice w 1660 roku miały zaledwie 75 domów i 600
mieszkańców. W XVIII wieku walki pomiędzy Augustynem II a królem
szwedzkim Karolem XII, ponownie zniszczyły Wadowice. W latach 1768–
1772 na Ziemi Wadowickiej trwały walki konfederatów barskich z wojskami
carskimi.8 Zaborcy narzucili podbitemu krajowi swoje prawodawstwo.
Z powiatu zatorskiego powiększonego o inne rejony utworzono cyrkuł
myślenicki z siedzibą w Myślenicach.9
Koniec XVIII wieku i początek XIX wieku to kolejne pasmo
zniszczeń jakie niosą na te ziemie wojny napoleońskie. W roku 1819 ze
względu na obszerność cyrkułu myślenickiego zdecydowano się na powrót
cyrkułu do Wadowic.10 W tym okresie nastąpił znaczny wzrost gospodarczy
i ekonomiczny miasta. Za czasów starosty austryjackiego Loserta, w latach
1847 – 49 nawiedziła obwód wadowicki klęska głodu, tyfusu głodowego
i cholery. Straszliwy obraz tych klęsk kreślił Teodor Tripplin, podróżujący
około 1848 roku przez cyrkuł wadowicki.11
6
Tamże str. 31
7
Roman Gajczak „ Wadowice, miasto rodzinne Jana Pawła II ”, Warszawa 1986r., str. 41
8
Aleksy Siemionow, op. cit. str. 107
9
Stanisław Kutrzeba „ Historia ustroju Polski ”, Kraków t. 1, str. 143.
10
Walerian Heck „ Archiwum miejskie w Wadowicach ”, 1888 r. str. 14 – 18.
11
Aleksy Siemionow op. cit. str. 11110
Na skutek zgonów oraz emigracji, ludność w cyrkule wadowickim w ciągu
dziesięciu lat, pomiędzy rokiem 1847 a 1857 zmniejszyła się z 350 tysięcy do
270 tysięcy, czyli o 23%. Duży wpływ na to miały nawroty epidemii cholery,
które przechodziły falami wcześniej w latach : 1832, 1838, 1847, 1848, 1853,
1855 i później w 1860, 1867 i 1873 roku. W 1864 roku była katastrofalna
powódź a następne miały miejsce w latach 1872, 1875, 1884, 1893
i 1903roku.12 W 1860 roku nastąpiła dziwna reorganizacja. I tak dostatecznie
duży obwód wadowicki, włączono w skład obwodu krakowskiego,
tworząc tym samym ogromny superobwód. Wadowice spadły do rangi
niedużego prowincjonalnego miasteczka. W 1867 roku w ramach reformy
administracyjnej Galicji, z terenów dawnego obwodu wadowickiego,
utworzono cztery powiaty: wadowicki, bialski, żywiecki i myślenicki. 13
W Wadowicach pozostały jednak niektóre urzędy obwodowe. W połowie XIX
wieku zaczęła się osiedlać w mieście ludność wyznania mojżeszowego.
Tuż przed I wojną światową, Żydzi stanowili prawie 20% mieszkańców
Wadowic.
Rozpoczęty jeszcze w XVIII wieku proces urbanizacyjny,
doprowadził do ostatecznego ukształtowania zabudowy rynku i jego otoczenia.
Na rynku stanęły domy przeważnie murowane, czynszowe kamienice
i budynki urzędowe, m.in. budynek sądu z przyległym do niego więzieniem,
poczta, telegraf, urząd podatkowy, szkoła obwodowa14, a także koszary
wojskowe. Przez środek miasta prowadził zbudowany pod koniec XVIII wieku
gościniec, stanowiący część tzw. „traktu wiedeńskiego”, łączącego wschodnią
część Galicji ze stolicą monarchii austro – węgierskiej. Wadowice w tym
okresie liczyły około 4 tysiące mieszkańców.
12
Tamże str. 112 – 113.
13
Tamże str. 114.
14
Gustaw Studnicki „Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach” Wadowice 1999r. str. 21.11
Urząd miejski składał się z burmistrza, jego zastępcy, trzech
asesorów, sekretarza, kasjera, kontrolera, lekarza miejskiego, woźnego
i pięciu policjantów. Radę miejską tworzyli: burmistrz, asesorowie
i 24 wybieranych co trzy lata radnych. Działała również ochotnicza straż
pożarna. Taka organizacja władz miejskich przetrwała z niewielkimi zmianami
do 1918 roku. Po długotrwałych staraniach w 1866 roku, władze austryjackie
(czasy Franciszka Józefa) zezwoliły na otwarcie w Wadowicach niższego
gimnazjum humanistycznego. Pomimo późnego założenia gimnazjum, należy
ono do najstarszych szkół średnich Polski południowej.15 Przez około dziewięć
lat szkoła mieściła się w budynku ratusza koło kościoła a kosztem miasta
wzniesiono w 1875 roku (przy obecnej ulicy Mickiewicza) do dziś
wykorzystywany gmach.16 Gimnazjum rozpoczęło działalność w tym czasie,
kiedy Galicja wchodziła w okres autonomii. Od samego początku była szkołą
z polskim językiem wykładowczym. Poziom nauczania w tej szkole był bardzo
wysoki. Między innymi ukończyli tę szkołę dwaj wybitni Wadowiczanie,
ksiądz dr Józef Bilczewski, arcybiskup krakowski oraz ksiądz dr Karol Wojtyła
– Papież Jan Paweł II.17 W późniejszym okresie powstało wiele innych szkół
m.in. „na górce” Gimnazjum OO karmelitów, Szkoła Handlowa, Zespół Szkół
Ekonomicznych, Gimnazjum Żeńskie, Szkoła Przemysłowa oraz wiele szkół
elementarnych.
W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, Wadowice liczyły już
pięć tysięcy mieszkańców, w tym kilkuset wojskowych ze stacjonujących
w mieście pułków rezerwy piechoty i ułanów. Rozwinięty był lokalny
przemysł rękodzielniczy: płócienny, sukiennictwo, przędzenie wełny, wyrób
mebli. W tym okresie czynnych było około 50 sklepów. Istniał również
skromny przemysł: papy i tektury, wytwórnia zapałek, cegły i inne.
15
Gustaw Studnicki „Pierwsza wśród równych” TMZW Wadowice 1991 str. 11-12.
16
Gustaw Studnicki „Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach” Wadowice 1996 str. 146.
17
Tamże str.148-149.12
Działało również sądownictwo z przyległym do budynku sądu wadowickie
więzienie.
2. Galicyjski rodowód współczesności miasta.
2.1 Rola centrum administracyjnego.
W 1772 roku nowa granica podzieliła Małopolskę.
Leżące na prawym brzegu Wisły tereny województw krakowskiego
i sandomierskiego, przeszły pod panowanie Austrii, tworząc razem
z zajętymi przez Austrię województwami ruskim bełzkim i fragmentem
podolskiego, nową austryjacką prowincję bezsensownie nazwaną Galicją.
Pozostała część Małopolski, a więc lewobrzeżne części województwa
krakowskiego i sandomierskiego jak również województwo lubelskie,
pozostały nadal do 1795 roku, w granicach Rzeczypospolitej.
Proces różnicowania tych dwóch części był krótki (1772-1795),
ale charakteryzował się bardzo intensywnymi przemianami. W części
austryjackiej, zaborcy przeprowadzili szerokie reformy ustrojowe, dotyczące
różnych dziedzin życia, ale przede wszystkim stosunków agrarnych (zwanych
reformami terezjańsko – józefińskimi), które to w poważnym stopniu zaciążyły
na dalszych losach Galicji.18
Po 1772 roku w wyniku III rozbioru, również pozostała
część Małopolski znalazła się pod władzą Austrii. Nie odbudowano zerwanej
w 1772 roku łączności między obu częściami Małopolski. Po kilkunastu latach
w 1809 roku, Austria poniósłszy klęskę z Napoleonem, musiała oddać ziemie
zajęte w III rozbiorze na rzecz utworzonego dwa lata wcześniej Księstwa
Warszawskiego.
18
Zespół redakcyjny pod kierunkiem Edwarda Chudzińskiego „Małopolska, regiony- regionalizmy-
małe ojczyzny” Kraków 1999 str. 3213
Znowu zerwana została łączność między południową i północną
częścią historycznej Małopolski i to tym razem na przeszło sto lat. Losy obu
części Małopolski kształtowały się odtąd zupełnie inaczej i nastąpiło
wytworzenie się bardzo różniących się między sobą obszarów po obu stronach
państwowej granicy austriacko – rosyjskiej. W efekcie tych różnic w polityce
zaborców, w warunkach materialnego bytu ludności i możliwości rozwoju
kulturalnego i politycznego, daje się zauważyć prawdziwą przepaść.19
Istotną datą dla Wadowic jest rok 1819 kiedy to
decyzją rządu wiedeńskiego przeniesiono tu z Myślenic siedzibę
cyrkułu, obejmującego teren od Podgórza, Myślenic, Nowego Targu
po Białą, Żywiec i Oświęcim. Był to jedyny przypadek przed reformą
administracyjną Galicji zmiany siedziby cyrkułu. Wydaje się, że
był to skutek wizytacji cyrkułu w 1810 roku cesarza Franciszka
i jego spotkanie z hrabią Baumem. Decyzja o lokalizacji centrum
administracyjnego spowodowała szybki rozwój inwestycyjny miasta.
Do 1819 roku Wadowice posiadały jedynie kilka obiektów. W latach 1820-
1880 przebudowano całe centrum, powstały także najbardziej znaczące
obiekty.20 Duże zasługi w rozwoju samych Wadowic, jak i całej Ziemi
Wadowickiej, położył długoletni austriacki starosta wadowicki, naczelnik
cyrkułu Joseph von Loserth. Przybył z rdzennej Austrii do Galicji. Pozostał na
tym stanowisku przez około 25 lat. Choć Austriak i wierny cesarski urzędnik,
życzliwie odnosił się do Polaków, dbał o rozwój Wadowic jak i całego cyrkułu.
Zajął się przebudową starego traktu na szosę z Wadowic do Suchej. Za czasów
Losertha, w 1835 roku, powstał w Wadowicach szpital powszechny
a w 1836 roku szpital dla wojska.
19
Aleksy Siemionow op. cit. str. 109.
20
Bolesław Marczewski, Powiat Wadowicki, Kraków 1897 r., str. 14714
W 1852 roku wybudowane zostały koszary dla wojska.21 Były to Galicyjskie
początki, dające Wadowicom obraz współczesnego miasta.
W drugiej połowie XIX wieku oraz na początku XX, Wadowice
znacznie się rozbudowały, stały się istotnym centrum administracyjnym,
kulturalnym i handlowym. Po utworzeniu przez władze austriackie w 1867
roku w Wadowicach, siedziby władz starostwa powiatowego z trzema
obwodami sądowymi w Andrychowie, Kalwarii i Wadowicach22 (obecnie tylko
w Wadowicach). Prócz siedziby starostwa znajdowały się jeszcze takie urzędy
jak:
C.K Rada Szkolna Okręgowa, jako władza nadzorcza nad szkołami
ludowymi, której podlegało 61 szkół,
C.K. Sąd Obwodowy, który był trybunałem I instancji dla miasta Wadowic.
Obejmował 3676,35 km kw., 302 gminy katastralne i liczył, 376,610
mieszkańców. Mieścił w swym obrębie jeden sąd powiatowy miejsko –
delegowany i 12 sądów powiatowych,
C.K. Rada Powiatowa w Wadowicach – władza autonomiczna
i reprezentacyjna powiatu. Do jej zakresu działania należały wszystkie
sprawy wewnętrzne odnoszące się do wspólnych interesów powiatu
i jemu przynależnych,
C.K. Główny Urząd Podatkowy,
C.K. Prokuratura Państwowa,
C.K. Sąd Powiatowy dla Spraw Dochodów Skarbowych,
C.K. Dyrekcja Okręgu Skarbowego w Wadowicach,
C.K. Urząd Pobierczy,
Wydział Okręgowy Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego,
21
Andrzej Nowakowski „Wadowice, studia z dziejów Wadowic” Wadowice 1997 str. 109.
22
J. R. Jaglarz, A Grodnicki, J. Fidziński „Opowieść o Wadowicach” Bielsko-Biała 1983 str. 15.15
Powiatowa Kasa Oszczędności (założona w 1873 roku),
Okręgowe Towarzystwo Rolnicze.
Poza wymienionymi instytucjami, w Wadowicach działały:
żandarmeria, znaczny garnizon wojskowy (56 austriacki pułk piechoty),
a także Powiatowy Urząd Pocztowy i Telegraficzny oraz Urząd Regulacji
Rzek. Działała stacja kolejowa, która podlegała Dyrekcji Kolei Północnej
i Państwowej. Funkcjonowały w mieście niewielkie zakłady przemysłowe
fabryka papy i tektury, zapałek i cegielnia. W Wadowicach istniał szpital
powszechny założony w 1833 roku. Istniał również zakład dla ubogich,
założony przez Marcina Kampiusa Wadowitę w XVII stuleciu, którego celem
było wspieranie ubogich i ułomnych przynależnych do Wadowic.23
Wadowice były także silnym ośrodkiem duchowieństwa. Swoją
działalność rozpoczęli od lipca 1892 roku, tworząc nowy ośrodek
karmelitański o.o. Karmelici Bosi. Założycielem był święty Rafał Józef
Kalinowski. W 1909 roku „na Kopcu” przy drodze do Wadowic założył swoją
siedzibę zakon Pallotynów. Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny
z Nazaretu (Siostry Nazaretanki) założone zostało przez błogosławioną siostrę
Franciszkę Siedlicką. Nowy dom sióstr poświęcił w 1913 roku biskup Anatol
Nowak.24
W początkach obecnego stulecia wykrystalizowała się struktura
społeczna i narodowościowa mieszkańców Wadowic. Dominował tu czynnik
inteligencki, urzędnicy państwowi i samorządowi, prawnicy, nauczyciele,
wojskowi i lekarze. Daje się zauważyć wyraźny wpływ instytucji kościelnych,
parafii wadowickiej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny a później
klasztoru karmelitańskiego oraz wspólnoty pallotynskiej na życie ludności
miasta i okolic.
23
Tamże str. 74
24
Tamże str. 7416
Najsilniejszą dominującą grupą w ówczesnych czasach było jednak mocno
rozwinięte kupiectwo i rzemiosło.
Pod względem struktur samorządowych i dynamiki rozwoju
miasta na przełomie XIX i XX wieku Wadowice należały do jednych
z najważniejszych ośrodków miejskich w Galicji Zachodniej, który to
przerwała I wojna światowa. Omawiany okres miał duży wpływ na dalszy,
późniejszy rozwój miasta, pod względem ekonomicznym i kulturalnym.
2.2 Szkolnictwo i jego znaczenie.
Po 1789 roku dostosowano szkolnictwo w Wadowicach do wzorów
austriackich. Pierwsze starania o utworzenie gimnazjum wadowickiego, datuje
się na rok 1835, jednak bez pozytywnego rezultatu. Okres rządów absolutnych
w Austrii nie sprzyjał przedsięwzięciom oświatowym w Galicji. Wprawdzie
od roku 1855 istniała w Wadowicach dwuklasowa szkoła realna, ale nie
zaspakajało to ambicji mieszkańców. 25 Wadowickie gimnazjum rozpoczęło
działalność w okresie, kiedy powołana w roku 1867 Rada Szkolna Krajowa,
doprowadziła do spolszczenia szkolnictwa elementarnego i średniego
w Galicji. Od samego początku nauka w tej szkole obywała się w języku
polskim. Przez pierwsze dziewięć lat od chwili powstania, szkoła mieściła się
w budynku miejskim na rynku koło kościoła. Dopiero w maju 1874 roku,
położono na parceli odstąpionej miastu przez Jana Stankiewicza kamień
węgielny, pod istniejący do dzisiaj gmach.26 Niełatwo było ukończyć
gimnazjum w ciągu 8 lat nauki. Wielu uczniów nie potrafiło sprostać
stawianym im wymaganiom, jedni rezygnowali z nauki, inni powtarzali klasy.
25
Andrzej Nowakowski „Z dziejów miasta i parafii Wadowice” Polskie Towarzystwo Teologiczne
Kraków1985 str. 79
26
Gustaw Studnicki „Wspomnienia z przeszłości wadowickiego liceum” Podbeskidzie 1983 3-4 (5-6)
str. 7417
Dla przykładu: z 62 zapisanych do klasy I w roku szkolnym 1888/89, doszło do
klasy VIII w roku 1895/96 22 uczniów tj. (35%). Jeszcze gorzej bywało
w innych latach: w roku szkolnym 1901/02, przyjęto do dwóch oddziałów
klasy pierwszej 120 uczniów a po ośmiu latach świadectwo dojrzałości
otrzymało 26 tj. 22%.
Równie barwnie prezentowała się społeczność szkolna pod
względem narodowościowym i socjalnym. Obok najliczniejszych polskiej
młodzieży z bliskich i bardzo odległych stron ówczesnej Galicji, uczęszczali
również uczniowie pochodzący z Królestwa Polskiego, ze Śląska, Czech,
Słowacji, Moraw, i innych prowincji Austro – Węgier. 27 Przez 59 lat szkoła ta
nie miała żadnego patrona, dopiero w 1925 roku nadano jej nazwę: Państwowe
Gimnazjum im. Marcina Wadowity w Wadowicach. 28 W 1875 roku przeniosło
się gimnazjum do własnego budynku. Dużą pomoc dla ubogiej młodzieży
niosło Towarzystwo Bursy im. Stefana Batorego, założone w 1880 roku.
Dokonało ono w roku 1891 otwarcia bursy, w której niezamożni
uczniowie (głównie wyróżniający się w nauce synowie chłopscy), otrzymywali
potrzebne podręczniki, wikt i opiekę wychowawczą.29 Bursa funkcjonowała aż
do roku 1962. Przez wiele lat gimnazjum było szkołą męską. Pierwszą kobietą
była Alina Hanówna, która w 1907 roku zdała egzamin dojrzałości. W czasie
I wojny światowej w budynku szkoły funkcjonował szpital wojskowy.
Uczniowie oraz nauczyciele wcieleni byli do armii. Nauczyciele dbali o rozwój
umysłowy i fizyczny u swoich podopiecznych.
27
Tamże str. 75.
28
Gustaw Studnicki „ Pierwsza wśród równych, dzieje gimnazjum i liceum w Wadowicach” TMZW
Wadowice 1991 str. 19.
29
Jerzy Roman Jaglarz, Adam Grodnicki, Jan Fidziński „ Opowieść o Wadowicach” Bielskie
Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Bielsko-Biała 1983 str. 17.18
Około 1910 roku powstało w szkole koło sportowe i drużyna skautów. Szkoła
miała dwie własne orkiestry, czytelnię, kółko literackie, filozoficzne,
przyrodnicze, historyczno–społeczne, dramatyczne i inne.30
Młodzież gimnazjalna wydawała w różnych okresach trzy pisma:
„Nasz łan” (1915/16), „Lutnia szkolna” (1926), „Głos młodych” (1936), oraz
miesięcznik „Nasze życie” (1946).31 W latach 1930–38 do tegoż gimnazjum
uczęszczał Karol Wojtyła, obecny papież Jan Paweł II. W czasie II wojny
światowej, gimnazjum było nieczynne. Naukę wznowiono w roku 1945.
Patronat Marcina Wadowity, Nadany gimnazjum w lutym 1925 roku, został w
czasach stalinowskich usunięty. W roku 1966, w stulecie szkoły nadano jej
imię Emila Zegadłowicza, absolwenta z roku 1906. W dwa lata później
dokonano również odsłonięcia pomnika Emila Zegadłowicza przed gmachem
liceum. Patronat Marcina Wadowity, został przywrócony w 1981 roku. 32
Liceum wadowickie nadal kształci liczne rzesze młodzieży. Równie bogata jest
lista jego absolwentów.
Oprócz wspomnianego gimnazjum, przed I wojną światową
działały w Wadowicach cztery inne szkoły średnie a mianowicie: Miejskie
Seminarium Nauczycielskie (żeńskie), Gimnazjum Żeńskie im. Michaliny
Mościckiej a także średnie szkoły O.O. Pallotynów i O.O. Karmelitów
w budynkach własnych.33 W ciągu przeszło 100 lat istnienia seminarium,
z krótkimi przerwami podczas obu wojen światowych oraz największego
nasilenia represji stalinowskich w Polsce, ukończyło je ponad 1000 alumnów,
aby po latach studiów filozoficzno – teologicznych dojść do kapłaństwa.
Pierwsze święcenia kapłańskie otrzymał w 1904 roku Erazm Jakubowski.34
30
Roman Antoni Gajczak „Wadowice miasto rodzinne Jana Pawła II ” Warszawa 1986 str.93.
31
Gustaw Studnicki „Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach” Nakładem Zbiorów
Historycznych im. Marcina Wadowity Wadowice 1996 str. 148.
32
Tamże str. 154
33
O. Honorat Gill OCD. Klasztor Karmelitów Bosych w Wadowicach Wydawnictwo Karmelitów
Bosych Kraków 1999 str. 33
34
Tamże str. 4119
Szkolnictwo elementarne na ziemiach zagarniętych przez Austrię
w 1772 roku, miało działać w oparciu o „Ogólny regulamin szkół trywialnych
i normalnych”, opracowany przez J.I. Felbigera i wprowadzony we wszystkich
krajach Monarchi.35 W każdej parafii miała być szkoła trywialna (3–klasowa
o jednym nauczycielu), utrzymywana przez gminę lub dominium (obszar
dworski), w każdym cyrkule tzw. szkoła główna „ hauptschule”, to jest szkoła
główna ludowa wyższego stopnia, utrzymywana ze specjalnego funduszu
szkolnego. Regulamin również przewidywał istnienie 4–klasowych szkół
normalnych. Wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci w wieku od pięciu
do dwunastu lat.
Założenia organizacyjne tego systemu szkolnego, piękne w teorii,
przez wiele lat nie mogły doczekać się wcielenia w życie. Stan oświaty
w Galicji do roku 1783, był katastrofalny. Rząd zdołał utworzyć zaledwie
cztery szkoły trywialne lub obwodowe. W 1789 roku zgromadzenie
„pospólstwa miasta Wadowic”, postanowiło dobrowolnie opodatkować się
i utworzyć szkołę, która szybko upadła. Dopiero w 1819 roku, powstała tu
szkoła obwodowa, przekształcona na główną w 1820 roku. Otwarto ją w 1842
roku na mocy dekretu z 10.IV.1841 roku. Do 1867 roku nauka odbywała się po
niemiecku, obowiązywały stąd niemieckie podręczniki. Od 1831 roku istniała
w Wadowicach oddzielna szkoła żeńska, początkowo o jednej nauczycielce
(jednoklasowa).W następnych latach podnoszono jej stopień organizacyjny :
w 1834 roku do dwóch klas, w 1857 do trzech klas, w 1873 do czterech
a w 1881 do sześciu klas. W 1972 roku powstała również prywatna wyższa
szkoła żeńska.36
Dzisiejsze Wadowice nie są może sławne z powodu ówczesnego
czy dzisiejszego szkolnictwa, choć miało ono wówczas niebagatelny wpływ na
późniejsze pokolenia.
35
Gustaw Studnicki „Wadowice karty z przeszłości” Wadowice 1992 str. 19.
36
Tamże str. 24.20
Rozgłos jaki zawdzięcza miasto, jest zasługą wyboru Karola Wojtyły na
papieża. Jeśli ktoś słyszał o Wadowicach lub znał to miasto, to z innych
powodów. Albo służył w 56 c k. pułku „ infonterii”, albo chodził do c k.
gimnazjum, albo siedział w wadowickim więzieniu.
2.3 Inicjatywy kulturotwórcze.
Bardzo dużą rolę kulturotwórczą na terenie Wadowic jak
i całej Ziemi Wadowickiej, odgrywała założona w1825 roku wadowicka
drukarnia. Początki tej działalności nie należały do łatwych. Pierwszym
poligrafem, rodem z Moraw był Józef Pokorny, Czech. Około 1850 roku, po
śmierci właściciela drukarnię przejęła jego żona. W 1866 roku, nowym
właścicielem drukarni stał się Franciszek Foltyn, mający ukończoną praktykę
poligraficzną w drukarni E. Feitzingera w Cieszynie.37 Wykształcony
i obrotny, unowocześnił technikę drukarską oraz organizację pracy w zakładzie
poligraficznym. W pierwszej kolejności drukowane były dochodowe edycje
religijne, pieśni ulotne (dwie strony druku na jednej kartce) i książki popularne
w rodzaju „Robinson Cruzoe” Daniela Dafoe, „Żywi i przygody Henrysia”.
Wśród literatury klasycznej ukazywały się w tej oficynie wydawniczej:
„Ballady i romanse”, „Sonety” Adama Mickiewicza oraz pieśni i ballady J.W.
Goethego.38 W 1876 roku po śmierci Franciszka Foltyna, przejął drukarnię jego
syn, również Franciszek, który rozbudował drukarnię jeszcze bardziej.39
Umiera młodo w 1896 roku. Oficynę jak również bibliotekę prowadziła wdowa
Stanisława z Sokolskich, pod firmą męża. Następnie ulega zmianie nazwa
drukarni na „Spadkobiercy Franciszka Foltyna”.
37
Aleksy Siemionow „Ziemia Wadowicka” Wadowice 1984 str. 116.
38
Rafał Tatka „ Wadowice oficyna wydawnicza” Podbeskidzie 1983 3-4 (5-6) str. 57.
39
Aleksy Siemionow op. cit. str. 116.21
W 1907 roku przejął firmę syn Franciszka i Stanisławy Foltynów, także
Franciszek, wnuk założyciela firmy. Miał 21 lat i ukończone studia
inżynierskie w Wiedniu. W prowadzeniu drukarni brał także udział jego brat
Jan Foltyn, który z kolei miał ukończone studia ekonomiczne również
w Wiedniu. Zajmował się on sprawami administracyjnymi oraz sprzedażą.
W czasie I wojny światowej obaj bracia powołani zostali do służby w wojsku
austriackim (jako oficerowie rezerwy), a firmę prowadziła ich matka
Stanisława, przy pomocy najmłodszego syna Leona, mechanika z zawodu.
Był on przyjacielem i mecenasem regionalnych pisarzy i plastyków.
Specjalizował się w wydaniach bibliofilskich. Wydano 18 tytułów
Emila Zegadłowicza, z czego 12 nakładem „Czartaka”.40 W latach wielkiego
kryzysu, firma podupadła i nie zdołała już nigdy wydźwignąć się na
dawne wyżyny, tym bardziej że w Wadowicach przybyło jej konkurentów.
Były to oficyny żydowskie. W latach trzydziestych powstały trzy nowe
żydowskie drukarnie. Franciszek Foltyn znękany niepowodzeniami oraz
śmiercią brata Jana, zlikwidował w 1936 roku zakłady poligraficzne,
pozostawiając sobie jedynie księgarnie, którą to odkupił Jan Zawiła. 41
Na jej miejscu w 1939 roku powstała drukarnia Kazimierza Rudka
i Tadeusza Śmieszka, która wraz ze zbiorami bibliotecznymi została
zagrabiona przez okupanta.
W połowie XIX wieku najprężniej działającymi ośrodkami
drukarskimi w Galicji, były Kraków i Lwów. Wadowice obok Nowego Sącza,
Tarnowa, Rzeszowa, Bochni i Jasła były mniejszymi ośrodkami drukarstwa.
Działalność ówczesnej oficyny wydawniczej w Wadowicach, miała
niebagatelny wpływ na rozwój czytelnictwa nie tylko w mieście. Tworzący
twórczo „młodzi” literaci mieli możliwość wydawania swych dzieł szerszemu
gronu czytelników.
40
Rafał Tatka Podbeskidzie 1983 op. cit. str. 59 .
41
Tamże str. 5922
3. Środowisko kulturotwórcze po 1918 roku.
3.1 Regionalizm Emila Zegadłowicza.
Emil Zegadłowicz (1888 – 1941). Wczesne dzieciństwo oraz lata
młodzieńcze Emil spędził w Gorzeniu. Po ukończeniu gimnazjum
w Wadowicach podjął na Uniwersytecie Jagiellońskim studia z zakresu
polonistyki, germanistyki i historii (1906 – 1911). W Wiedniu i Dreźnie
studiował historię i estetykę. W latach 1916–1921 pracował w Ministerstwie
Sztuki i kultury, początkowo jako referent a później jako kierownik Wydziału
Literatury. Jako poeta zadebiutował w 1908 roku w Krakowie, zbiorem
wierszy pt. „Tententy” napisanym wspólnie z W. Orłowskim (W. Zabiełło)
i W. Toporem. Sukces dopiero przyniosły mu wiersze zawarte w tomie
„Imagnes”, wydane w Krakowie w 1919 roku. Były to wiersze klasycyzujące.
Swoją twórczość zaczął jako ekspresjonista w poznańskim „Zdroju”, potem
stał się autorem na wskroś patriotycznym. Sławę przyniósł mu tom „powsinogi
beskidzkie”, wydane w Wadowicach w 1923 roku. Był współtwórcą czasopism
literacko – kulturalnych „Ponowa” (1921 – 1922) i „Czartak” (1922 – 1928).
Od 1931 roku E. Zegadłowicz uprawiał publicystykę.
W Dzienniku Literackim Nr 1 z 1931 roku ogłosił „List Pasterski”.
To ostre wystąpienie spowodowało silną reakcję środowiska i prasy
prawicowej, że w jej rezultacie musiał wyjechać z Poznania.
W latach 1933–1934 wykładał historię sztuki
Konserwatorium Muzycznym w Katowicach, był także kierownikiem
tamtejszego Teatru Polskiego. W latach 1933 – 1935 jeszcze raz podejmował
walkę, tym razem, nie bez zaskoczenia chyba i dla siebie, pod sztandarem
komunistów. Brał udział w Zjeździe Pracowników Kultury we Lwowie, obok
W. Broniewskiego i W. Wasilewskiej. Publikował w lewicowych pismach
m.in. „Froncie Ludowym” i „Dzienniku Popularnym”.23
Ale stałym miejscem jego pobytu, pomimo ciągłych wyjazdów
był Gorzeń Górny, gdzie w roku 1933 urządzono mu jubileusz 25-lecia pracy
twórczej.42
Nie jest celem niniejszej pracy podsumowanie literackich
osiągnięć znakomitego twórcy ale wykazanie w jego twórczości wpływu na
innych twórców ludowych a pośrednio i na całe środowisko artystyczne, także
poza regionem. E Zegadłowicz od najmłodszych lat był bardzo związany
z otaczającym go regionem i był jego późniejszym piewcą. Nie mały szok
wywołało u niego wadowickie gimnazjum, którego był uczniem, czego
efektem były wydana książka „Zmory” oraz późniejsze związane z tym
perypetie (zmiana z jego imienia patrona szkoły na innego).
Regionalizm w jego twórczości literackiej polegał na ukazaniu
w całej pełni duszy człowieka w związku z najbliższym otoczeniem. Ukazywał
ludzi, język, krajobraz oraz całokształt otaczającej go okolicy. Tym zjawiskom
się oddawał i chętne je publikował. Niebagatelne znaczenie na to miało jego
wychowanie. Jego matka Elżbieta, prywatna nauczycielka muzyki, postarała
się aby młody Emil wyrastał w umiłowaniu wszystkiego co jest związane
z muzyką i pięknem. Jego dziadek z pochodzenia Czech, był muzykiem
i organistą.
Emil Zegadłowicz tworzył dużo i skupiał wokół siebie przyjaciół
literatów i plastyków. Gościł u siebie w Gorzeniu ludzi związanych z założoną
przez siebie grupą „Czartak”, ale również wiele innych osobistości, działaczy
i sympatyków swojej twórczości.
42
Jerzy Roman Joglon „Opowieść o Wadowicach” op. cit. str. 70.24
3.2 Stowarzyszenie kulturalne
Innym nie mniej znaczącym Towarzystwem Kulturotwórczym
w tamtym okresie było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” (1887–1939),
jako filia założonego wcześniej Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego
„Sokół” we Lwowie w 1867 roku. 43 Ideą założycieli było skupienie jak
największych warstw społecznych dla uprawiania gimnastyki i innych ćwiczeń
cielesnych, aby rozwijać tężyznę fizyczną a przez to wyrabiać wiarę w siebie
i podnieść ducha patriotycznego w społeczeństwie. 44 Po zatwierdzeniu statusu
TG „ Sokół ” w Wadowicach odbyło się pierwsze zgromadzenie członków
założycieli w dniu 6 VI 1887 roku w sali radnej miasta, użyczonej przez
burmistrza Ignacego Brosinga.45 W Sokole wadowickim istniały następujące
oddziały: gimnastyczny, kolarski, tenisa ziemnego, szermierczy 46, oraz inne
dyscypliny sportowe jak: strzelectwo, kręglarstwo i łyżwiarstwo, które
posiadały tylko zarządy. Drugą grupę stanowiły: oddział muzyczny, oddział
chóru, koło dramatyczne i biblioteka Towarzystwa.47 Na początku września
1889 roku Towarzystwo przeniosło się do nowego budynku – największa
społeczna inwestycja miasta w tym okresie. Sam fakt wybudowania obok sali
gimnastycznej także sali teatralnej predysponował gmach i instytucje
do działań kulturotwórczych.48 Organizowano tu przedstawienia teatralne
i wystawy sztuki. Od roku 1890 aż do roku 1939 w sali gimnastycznej sokolni
odbywały się lekcje wychowania fizycznego młodzieży wszystkich
wadowickich szkół.
43
„Nadskawie” Wadowice 1989, z 7-8 , str. 27.
44
Andrzej Nowakowski „ Wadowice, studia z dziejów miasta ”, Wadowice 1997 str. 256
45
Tamże str. 257
46
Tamże str. 258
47
Tamże str. 258
48
Aleksy Siemionow, op. cit. str. 11525
TG „Sokół” od momentu powstania aż do rozwiązania (likwidacja
13X1949 r.) cechowało się prężną organizacją patriotyczną, podtrzymywało
i rozwijało ducha narodowego nie zapominając o rozrywce i ogólnej kondycji
fizycznej jej członków i mieszkańców Ziemi Wadowickiej.
W dużej mierze zdominowało ono życie ówczesnego
społeczeństwa a tym samym dało przyszły potencjał klubom sportowym
działającym po jego rozwiązaniu. O sprawy kulturalne i o rozrywki dla
mieszkańców Wadowic i okolic dbały dwa towarzystwa. Jednym
z nich była założona w 1889 roku „Czytelnia Mieszczańska” 49 Towarzystwo
to mieściło się we własnym budynku, który miał dużą salę
teatralną, balową, bibliotekę, salę zabaw, werandę, ogród letni oraz kręgielnię.
Czytelnia skupiała wokół siebie ludność pokroju kupieckiego
i rzemieślniczego.
Drugim założonym w 1908 roku Towarzystwem działającym
prężnie było Towarzystwo im. Króla Jagięłły, zwane popularnie
„Jagiellonką”, które działało do 1939 roku. Prezesem tego towarzystwa był
reżyser, aktor Stefan Kotlarczyk. Początkowo korzystał on z sali „ Czytelni
Mieszczańskiej ”, później przedstawienia wystawiane były w „Sokole”.50
Wcześniej, bo w 1902 roku swoje stowarzyszenie założyli rzemieślnicy pod
nazwą „Zgoda”.51 Działały także dwa kasyna: oficerskie i urzędnicze.
W 1911 roku powstało w Wadowicach Towarzystwo Upiększania
Wadowic i Okolicy (TUMWiO), którego zasługą było utworzenie parku
krajobrazowego w południowej części miasta.
W latach 1909-1912 rada miejska wykupiła tereny na tzw.
Górnicy i przekazała je stowarzyszeniu o nazwie TUMWiO. Prezesem został
inicjator przedsięwzięcia adwokat Stanisław Kuzia.
49
Aleksy Siemionow, op. cit. Str. 115
50
Tamże str. 115
51
Tamże str. 11526
Sekretarzem został Antoni Drozdowski, sędzią zaś Stanisław Machalski.
Zarząd w takim składzie kierował Towarzystwem także w okresie
międzywojennym. Prace rozpoczęto od wytyczenia ścieżek, sadzenia
żywopłotów, uruchomienia placu zabaw. W 1913 roku przystąpiono do
budowy schroniska młodzieżowego „Górnica” oraz dwóch altan. Inwestycje
zakończono w 1914 roku. Zalesieniem parku egzotycznym drzewostanem
zajmowali się W. Kuzia i A Drozdowski. W czasie I wojny światowej przy
rozbudowie parku pracowali także włoscy jeńcy wojenni. W okresie
międzywojennym posadzono cisy i tuje ze szkułki A. Drozdowskiego.
Dobudowano także werandę do schroniska i trzecią murowaną altanę, muszlę
koncertową i korty tenisowe. Po wybudowaniu zbiornika wodociągów w 1934
roku urządzono sadzawkę i fontannę oraz zainstalowano elektryczne
oświetlenie parku. Park był wtedy licznie uczęszczanym miejscem rekreacji.
W 1934 roku podwyższono kopiec i osadzono na szczycie tablicę pamiątkową.
Po II wojnie światowej prezesem TUMW i O był Czesław Panczakiewicz.
Wraz z jego śmiercią zmarła działalność tego zasłużonego dla miasta
Towarzystwa.52 Cieszy się ono dużą popularnością do dnia dzisiejszego.
Odbywają się tam różne imprezy kulturalne.
Zbiór poetów w Beskidzie – czyli „ Czartak ” powstał w 1922
roku w Warszawie z inicjatywy Emila Zegadłowicza, Edwarda Kozikowskiego
i Jana Nepomucena Millera. Siedzibą grupy stał się dworek E. Zegadłowicza
zwany również „murowańcem” w Gorzeniu Górnym koło Wadowic. Pierwszy
numer pisma pod tą samą nazwą ukazał się w 1922 roku dzięki ryzyku
finansowemu Franciszka Foltyna, szkolnego kolegi Zegadłowicza.53
W kwietniu 1923 roku wydali wspólnie „ Antologie poezji murzynskiej Niam
Niam”, najlepszy żart literacki dwudziestolecia.
52
„Wadowickie ślady historii” op. cit. str. 31
53
Zbigniew Jurczak „ Nadskawie ”, TMZW Wadowice 1985, nr 6, str. 5927
Wydane w oficynie Foltyna, opracowanie graficzne przygotował Edward
Porządkowski.54 Czartakowcy cieszyli się dużą popularnością. Do grupy
dołączyli kolejni twórcy: Zofia Kossak – Szczucka, Jan Wiktor, Józef
Birkenmayer. W 1928 roku ukazał się trzeci numer Czartaka. Zegadłowicz w
okresie istnienia Czartaka prowadził ożywioną działalność edytorską, pod jego
szyldem wydawał szereg utworów , w tym trzy almanachy „Czartaka”
i zaledwie kilka pozycji pozostałych twórców „Czartaka” i twórców
zaprzyjaźnionych. Po raz pierwszy tak wyraźnie zaistniał w literaturze ruch
oparty o kulturę regionu. Zapleczem ekonomicznym dla „Czartaka” miało być
Towarzystwo Miłośników Beskidu Zachodniego, które zakładają poeci.
E Zegadłowicz gości u siebie w górach wielu luminarzy kultury i nauki.
Jednym z nich był profesor Kazimierz Sosnowski, który w roczniku „Wierchy”
w 1925 roku po raz pierwszy wyodrębnia jako samodzielną grupę Beskidów –
Beskid Mały.55 W tym okresie w Wadowicach powstaje Polskie Towarzystwo
Tatrzańskie. Zaczyna się okres regionalnej tożsamości z Beskidem Małym.
W 1936 roku powstaje schronisko na Leskowcu, działające do dzisiaj.
„Czartak” popularyzuje w Polsce: „te góry mało znane zwykłemu turyście,
który zawsze uważa na dróg barwne znaki, chodź z nami! Od Wadowic
wędrując po Żywiec, spotykamy puszcze, rzeki, ruiny i zamki...”- pisała poetka
Janina Brzoskowska.56
Regionalizm E. Zegadłowicza to także działalność na rzecz
lokalnego społeczeństwa: życie kulturalne i towarzyskie Wadowic, wystawy
plastyczne „Czartaka” w „Sokole”, założenie w Gorzeniu Zawodowej Szkoły
Kilimiarstwa, która działała w latach 1922-1933.
54
Tamże str. 60
55
Kazimierz Sosnowski, Beskid Mały – „Wierchy” Lwów 1925 rok.
56
„Nadskawie”- antologia literacka, Bielsko-Biała, BTSK 1983 r.28
3.3 Kultura po 1945 roku
W pierwszych latach po wojnie instytucje kulturalne,
których działalność była zawieszona powoli odradzały się lecz nie
znalazły odzwierciedlenia w nowej rzeczywistości. W miarę normalizacji
życia rozwijało się miasto. Przy powstałej w 1947 roku Spółdzielni (dzisiaj
Wadowicka Spółdzielnia Pracy) tworzył się chór mieszany. W 1950 roku
artysta rzeźbiarz Franciszek Sukmanowski zorganizował pierwsze po
wojnie spotkanie grupy „ Czartak ”II.57 Już niestety bez twórcy Zboru poetów
w Beskidzie Emila Zegadłowicza, Wincentego Bałysa, bez Ludwika Jacha–
seniora. Powstaje nowy „Czartak” II plastyków w składzie: Józef
Jura, Michał Kręcioch, Felicja Świtalska, Karol Pustelnik, Roman Wilkosz,
Ludwik Jach – junior. Po zorganizowaniu kilku wystaw, dostosowując się do
ówczesnej Polski Ludowej prace swoje tytułują np. „Wspólny cel”,
„Proletariusz”. Działalność tej grupy z wolna zamiera. Do bogatych tradycji
życia teatralnego nawiązywał powstały w 1951 roku Autorski Teatrzyk Lalek
„Alladyn” utworzony przez Kazimierza Porawskiego. Lalki na potrzeby
teatrzyku wykonywał Czesław Lempart a mecenasem teatru był Państwowy
Związek Gminnych Spółdzielni.58 Zaprzyjaźnił się „Alladyn” z zawodowymi w
tej branży zespołami: bielską „Banialuką” i krakowską „Groteską”. Pustka
w życiu kulturalnym miasta powoli się zapełniała. Nadchodził czas
Amatorskiego Teatru Dramatycznego. Założył go kierownik budującego się
(na bazie przedwojennego budynku „Sokoła”), Powiatowego Domu Kultury,
emerytowany major WP Jan Kaczmarski przyczynił się w znacznej mierze do
powstania tej placówki.59 Jego główną zasługą było rozbudzenie potrzeb
kulturalnych młodzieży.
57
„ Nadskawie”, Almach kulturalny, Wadowice 1981 r.
58
Jerzy Roman Joglarz, Opowieść o Wadowicach, str. 42
59
Tamże, str. 4229
Powstał również Teatr Dramatyczny Liceum Ogólnokształcącego,
którego pracami kierują prof. Maria Putyrowa i Kazimierz Porowski.
Wadowicki Dom Kultury (do roku 1975 Powiatowy Dom Kultury) został
oddany do użytku społeczeństwa w 1956 roku jako inwestycja Społecznego
gKomitetu Budowy. Z inicjatywy Domu Kultury powstało w 1969 roku
Społeczne Ognisko Muzyczne, które w roku 1973 przekształciło się
w Szkołę Muzyczną I stopnia.60 W wadowickim Domu Kultury działały:
dyskusyjny klub filmowy, studium wiedzy o sztuce, cykle spotkań filmowo–
dyskusyjnych dla młodzieży pod wspólnym tytułem „Oskarżamy– bronimy–
sądzimy”. W 1979 roku WDK został laureatem Ogólnopolskich Konfrontacji
Kulturalnych.61 Czeste pobyty pracowników naukowych Muzeum Narodowego
w Krakowie, wieczory poezji i muzyki z udziałem scen krakowskich, salony
literackie z udziałem literatów i publicystów krakowskich oraz ludzi pióra
tworzących na ziemi wadowickiej, wystawy plastyczne członków Związku
Artystów Plastyków z Krakowa, Bielska – Białej oraz miejscowych artystów,
wystawy fotograficzne – to wyznacznik stałej, żmudnej, codziennej pracy nad
budową środowiska kulturalnego. Pod koniec 1969 roku w Muzeum im. Emila
Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym powstaje nieformalny, jak go sami
założyciele nazywają Zbiór Literacko-Plastyczny „Gumiguta”. Tworzą go:
Wojciech Bieniarz, Włodzimierz Ochman, Zbigniew Jurczak i Adam
Zegadłowicz– wnuk poety.62 Jest to nieformalny początek Towarzystwa
Miłośników Ziemi Wadowickiej, gdyż jak się okaże dwaj ostatni będą
organizatorami a Z. Jurczak jego animatorem aż do dzisiaj.
60
Tamże, str.45
61
Zbiory Wadowickiego Domu Kultury, Księga pamiątkowa WDK
62
J.R. Jaglarz „Opowieść o Wadowicach” str. 4730
Rzeczywistość kulturalna miasta to dominacje Powiatowego
Domu Kultury i Biblioteki Publicznej. Obok tych instytucji prowadzi
działalność: świetlica Spółdzielni Wielobranżowej (dawna Czytelnia
Mieszczańska), świetlica PZGS-u i Klub „Ruchu”. Oprócz wymienionych na
terenie miasta nie ma innych stowarzyszeń czy też kulturalnych inicjatyw.
Rozdział II
Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej.31
1. Geneza powstania.
W roku 1910 na terenie miasta Wadowic zostało założone
„Towarzystwo Upiększania Miasta Wadowic i Okolic” (TUMWiO). Zasługą
tegoż Towarzystwa było założenie dzisiejszego parku miejskiego i nadanie mu
imienia Adama Mickiewicza oraz wybudowanie tam schroniska „Górnica”
przeznaczonego dla zabaw ruchowych uczącej się młodzieży. Towarzystwo to
po raz pierwszy zaczęło propagować szczytne hasła, piękno przyrody,
turystyki, kultury i estetyki. Nawiązywało swoją działalnością do tradycji
kulturowych, folklorystycznych miasta Wadowic i jego regionu. Kontynuacją
tych haseł stało się założone z inicjatywy garstki społeczników Towarzystwo
Miłośników Ziemi Wadowickiej. W dniu 24 lutego 1969 roku odbyło się
pierwsze nieformalne zebranie TMZW, w którym wzięło udział 18 osób.1
Zebranie to jednak nie zaskutkowało stworzeniem Towarzystwa.
Drugim etapem był rok 1971, w którym TMZW ukonstytuowało
się i pismem z dnia 10. 09.1971 roku zwróciło się do ówczesnego Prezydium
Wojewódzkiego o w Krakowie, załączając statut Towarzystwa z prośbą
o zarejestrowanie. Członkami założycielskimi Towarzystwa było tym razem 20
osób, tylko 2 osoby z poprzedniego składu osiemnastoosobowego. Powstałe
Towarzystwo nawiązywało do tradycji kulturalnych miasta oraz jego
stosunkowo bogatej przeszłości historycznej i kulturalnej.
Postanowiono w dalszym ciągu krzewić te tradycje, propagując
piękno ziem niejednokrotnie opisywanych w literaturze i poezji. Zabytki
historyczne miasta, uzupełniane zabytkami regionu, mają bogatą przeszłość
1
Teczka TMZW. „Zebranie TMZW z dnia 24.02.1969 roku”.32
historyczną, kulturalną i folklorystyczną, piękno tej ziemi ciągnącej się od stóp
Beskidu po równinę nadwiślańską, przeciętą malowniczo wijącą się rzeką
Skawą, są podstawowymi argumentami, aby kontynuować tradycje TUMWiO.
Nowo organizowane Towarzystwo uwzględnia również w swej pracy czasy
współczesne, poprzez m.in. utworzone sekcje jak: literacka, plastyczna,
historyczna i folklorystyczna.2
Urząd spraw wewnętrznych Wojewódzkiej Rady Narodowej
w Krakowie decyzją nr USW. II. 900 /75/71 z dnia 9.XII.1971 roku wpisał
w rejestr stowarzyszeń i związków „Towarzystwo Miłośników Ziemi
Wadowickiej” z siedzibą w Wadowicach pod numerem A-666. W tym samym
roku ukonstytuował się pierwszy Zarząd w osobach:
Skrzypczak Marian – prezes Towarzystwa
Fidziński Jan - z–ca prezesa
Jurczak Zbigniew - sekretarz
Czechowicz Stanisław - członek zarządu
Korbiel Janina - członek zarządu
Bogunia Kazimierz - członek zarządu
Mann Jerzy - członek zarządu
Pyzdo Eugeniusz - członek zarządu
Czapik Zygmund - członek zarządu
Rudel Adam - członek zarządu
Gancarczyk Marian - członek zarządu
Hiziński Karol - członek zarządu
Terenem działania Towarzystwa jest miasto Wadowice oraz obszar powiatu
wadowickiego o nazwie „ Ziemia Wadowicka ”.3
2
Tamże, str. 2
3
Teczka TMZW. Protokół Wolnego Zgromadzenia TMZW z dnia 26.III.1972 r.33
Celem Towarzystwa jest organizowanie i popieranie wszelkich
zamierzeń i prac związanych z rozwojem kulturalnych wartości regionu.
Do realizacji zadań będzie zdążać poprzez:
1. organizowanie spotkań i zebrań dyskusyjnych
2. urządzanie imprez kulturalnych i wycieczek
3. organizowanie wystaw obrazujących dorobek i osiągnięcia Ziemi
Wadowickiej
4. współpracę ze stowarzyszeniami o pokrewnych celach.
Na Walnym Zebraniu w dniu 26.III.1972 roku został ponownie
wybrany Zarząd Towarzystwa w składzie z 1971 roku. Ponadto na tymże
zebraniu została wybrana Komisja Rewizyjna w składzie:
Zadora Franciszek przewodniczący
Brandza Kazimierz członek komisji
Dziedzic Eulalia członek komisji
Magiera Ignacy z–ca przewodniczącego
Wałach Włodzimierz członek komisji
oraz skład Sądu Koleżeńskiego:
Czapik Zygmund
Kot Andrzej
Kamiński Eugeniusz
Hyziński Karol
Studnicki Jan
W okresie jaki upłynął od rozpoczęcia działalności, Towarzystwo związało się
na trwale z historią miasta i regionu i życiem mieszkańców Ziemi
Wadowickiej.
W minionych latach, dzięki staraniom i działalności Towarzystwa,
rozwiązanych zostało wiele istotnych problemów kulturalnych w naszym
regionie, których nie można było rozwiązać w ramach oficjalnej polityki
kulturalnej, obowiązującej instytucje i placówki kultury w tym czasie.34
Szczególnie chodzi tu o przygotowanie do publikacji niektórych materiałów
czy upamiętnienie niektórych spraw i ludzi oraz rozwijanie idei regionalizmu
jako formy patriotyzmu lokalnego i personalizacji działań wobec
obowiązującej wówczas zasady bezimienności na rzecz sukcesów władzy.
2. Organizacje, władze i siedziby Towarzystwa.
Towarzystwo jest stowarzyszeniem zarejestrowanym i jako takie
posiada osobowość prawną. Władzami Towarzystwa są: Walny Zjazd, Zarząd
Towarzystwa, Komisja Rewizyjna i Sąd Koleżeński.4 Walne Zjazdy TMZW
dzielą się na zwyczajne, nadzwyczajne i mogą mieć charakter: sprawozdawczy
– odbywający się co roku, sprawozdawczo – wyborczy zwoływany raz na
2 lata (przy czym decyzję o terminie i miejscu Walnego Zjazdu podejmuje
Zarząd Towarzystwa). Nadzwyczajny Walny Zjazd zwołuje się na podstawie
uchwały Zarządu Towarzystwa podjętej większością 2/3 głosów lub na
wniosek Komisji Rewizyjnej oraz na wniosek co najmniej 1/3 liczby członków
Towarzystwa. Nadzwyczajny Walny Zjazd zwołuje Zarząd TMZW nie później
niż w ciągu 6 tygodni od daty podjęcia uchwały lub wniesienia żądania.5
Do zadań Walnego Zjazdu Towarzystwa należy: wybranie przewodniczącego,
uchwalenie porządku i regulaminu obrad, rozpatrywanie i zatwierdzanie
sprawozdań z działalności Zarządu Towarzystwa, Komisji Rewizyjnej i Sądu
Koleżeńskiego, dokonanie wyboru tychże władz.
Podejmuje również decyzje w sprawie dysponowania majątkiem, zatwierdza
plan dochodów i wydatków.6 Prawo do udziału w Zjeździe mają wszyscy
członkowie zwyczajni i honorowi, członkowie wspierający według zasad
ustalonych przez Zarząd oraz osoby zaproszone w tym przedstawiciele organu
4
Status TMZW z dnia 16.06.2000 r., Rozdział IV
5
Tamże, str. 3
6
Tamże, str. 435
nadzorującego. Walny Zjazd jest prawomocny, jeśli bierze w nim udział nie
mniej niż ½ członków.
Zarząd Towarzystwa składa się z 7-11 członków wybranych na
Walnym Zjeździe, który wybiera spośród siebie: prezesa, wiceprezesa,
sekretarza i skarbnika. Zarząd kieruje działalnością Towarzystwa w okresie
między Walnymi Zjazdami, reprezentuje Je na zewnątrz i odpowiada za swoją
działalność przed Walnym Zjazdem.7
Do zakresu działalności Zarządu Towarzystwa m.in. należy:
wykonywanie uchwał Walnego Zjazdu, zarządzanie majątkiem, podejmowanie
uchwał w zasadniczych sprawach, nadzorowanie działalności Kół, w tym
zatwierdzanie i odwoływanie Kół i ich regulaminów, podejmowanie decyzji
w sprawach członkowskich (przyjęcie i skreślenie), zawieranie umów
w imieniu Towarzystwa oraz współdziałanie z władzami państwowymi
i organizacjami społecznymi.8 Zebrania Zarządu powinny być zwoływane
co najmniej jeden raz na miesiąc, przy czym zdolność do podejmowania
uchwał uwarunkowana jest obecnością co najmniej połowy członków Zarządu.
Komisja Rewizyjna Towarzystwa składa się z trzech członków
wybieranych przez Walny Zjazd . Komisja wybiera ze swego grona
przewodniczącego i sekretarza. Kontroluje ona całokształt działalności
Towarzystwa. Przedstawiciele Komisji Rewizyjnej mają prawo uczestniczyć
z głosem doradczym w posiedzeniach władz Towarzystwa.9
Sąd Koleżeński składa się z trzech członków wybranych również
przez Walny Zjazd Towarzystwa, który to wybiera ze swego grona
przewodniczącego i sekretarza. Sąd Koleżeński m.in. orzeka w sprawach:
rażącego naruszenia postanowień statutu i działania na szkodę Towarzystwa
oraz zaistniałych sporów między członkami na tle ich wzajemnych stosunków
7
Tamże, str. 4
8
Tamże, str. 5
9
Tamże, str. 536
– na wniosek zainteresowanych stron. Orzeczenie Sądu Koleżeńskiego jest
ostateczne, ma prawo wymierzyć następujące kary: upomnienie, naganę,
zawieszenie w prawach członka na okres do dwóch lat lub wykluczyć
z Towarzystwa.10
W okresie 30 – letniej działalności Towarzystwa w skład jego
Zarządu w różnych okresach wchodzili:
Prezesi: Skrzypczak Marian (1971–1983),
Tatka Rafał (VI.1983–1987),
Suknarowski Franciszek (III.1987–VI.1998),
Jurczak Zbigniew (VI.1998–nadal)
Wiceprezesi: Dula Stanisław (1975–1976)
Czapik Zygmunt (III.1976–1980)
Tatka Rafał (II.1980–1983)
Jurczak Zbigniew (VI.1983–1998)
Rzycki Emil (VI.1998–nadal)
Sekretarze: Jurczak Zbigniew (1971 – 1980)
Lis Franciszek (II.1980 – 1983)
Kucia Genowefa (VI.1983 – 1985)
Zając Stanisław (III.1985 – 1986)
Buś Andrzej (III.1986 – 1989)
Brzeźniak Aleksandra (IX.1989 – 1993)
Czopek Tadeusz (VI.1993 – 1998)
Zeman Józef (VI.1998 – nadal)
Skarbnicy: Czechowacz Stanisław (1875 – 1983)
Dulban Stanisław (VI.1983 – 1993)
Kasperek Jadwiga (1993 – 1998 – nadal)
10
Tamże, str. 537
Rozwiązanie się Towarzystwa może nastąpić jedynie na podstawie
uchwały Walnego Zjazdu Towarzystwa powziętej większością 2/3 głosów przy
obecności co najmniej ½ członków upoważnionych do głosowania.
W razie rozwiązania Towarzystwa Walny Zjazd określa
przeznaczenie majątku tylko na cele kulturalno – oświatowe i w tej części
uchwała podlega zatwierdzeniu przez Sąd rejestrowany. Na likwidatorów
Towarzystwa Walny Zjazd wyznacza osoby spośród członków Towarzystwa.11
Terenem działania Towarzystwa jest obszar obejmujący
Ziemię Wadowicką w jej tradycyjnym rozumieniu. Dlatego „główną”
siedzibą Towarzystwa jest miasto Wadowice.12 W 1971 roku, gdy powołano
do życia TMZW, ze względu na centralne położenie w mieście
siedziba mieściła się w pomieszczeniu prywatnego mieszkania jednego
z członków założycieli – Zbigniewa Jurczaka przy ulicy Zatorskiej 7/5
w Wadowicach. Od 1978 roku nową siedzibą Towarzystwa są pomieszczenia
Wadowickiego Domu Kultury w Wadowicach. Działacze Towarzystwa
w tym okresie są często utożsamiani z tą instytucją z racji tej, iż siedziba
znajdowała się w Domu Kultury.13 W latach 1982 – 1988 Towarzystwo brało
udział w remoncie najstarszego klasycystycznego budynku w mieście
z około 1800 roku przy ul. Kościelnej 4, który po wyremontowaniu i wpisaniu
w rejestr zabytków stał się jego siedzibą.
Oprócz biura TMZW, znajduje się tu również biuro Wystaw Artystycznych,
Galeria Sztuki Współczesnej, biuro i siedziba Polskiego Towarzystwa
Turystyki Krajoznawczej (PTTK), Galeria Sztuki Użytkowej oraz od marca
1988 roku również Muzeum Historyczne Miasta.14 Od 1 marca 1991 roku
11
Tamże, str. 6
12
Status TMZW, Wadowice 1990 rok, str.1
13
Zbiory TMZW. Sprawozdanie z działania TMZW z dnia 26.II.1980 r.
14
Zbiory TMZW, Informacji Komisji ds. lokali użytkowych, Wadowice 27.X. 1990 r.38
Towarzystwo jest administratorem tegoż budynku. W tym okresie stara się
o przyznanie przyległego do posesji ogrodu, w którym planuje się utworzyć
plenerową galerię oraz skansen historii poprzez epitafia i kamienne dokumenty
regionu. Dokumentację zagospodarowania ogrodu opracował J. Sobala, która
przewidywała także sezonową działalność handlową. Miała stanowić jedno ze
źródeł dochodów działalności Towarzystwa. Niestety nie udało się w tej
kwestii przekonać nowych władz samorządowych miasta.15 Po latach owocnej
działalności zostaje wypowiedziane użytkowanie pomieszczeń Towarzystwu
i Galerii (20.XII.1993 r.), przy ul. Kościelnej 4. Nowym użytkownikiem
obiektu staje się Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej
w Wadowicach. Trudności lokalowe TMZW wpłynęły negatywnie na dalszą
jego działalność. Nową siedzibą staje się na krótko Muzeum E. Zegadłowicza
w Gorzeniu k/Wadowic.16 Aktualnie siedzibą Towarzystwa ponownie jest
część ale już byłego mieszkania prywatnego – dzisiejszego prezesa Zbigniewa
Jurczaka, które mieści się przy ul. Zatorskiej 7/5 w Wadowicach.
Przełomowym, trudnym okresem dla Towarzystwa są lata
1992-1996, w którym nastąpiły istotne zmiany w działalności statutowej,
spowodowane m.in. kłopotami lokalowymi. Szczególnym tego wyrazem stało
się wypowiedzenie od dnia 01.11.1993 roku warunków użytkowania przez
Towarzystwo jego dotychczasowej siedziby a następnie przyjęcie w formie
decyzji ostatecznej do dnia 20.12.1993 roku pomieszczeń na rzecz PGK i M
w Wadowicach.17
Dochodzi do dalszego zawężenia i wyczerpania własnych środków
finansowych na skutek braku zasileń statutowych (składki) jak i pomocy
z zewnątrz (dotacje, darowizny itp.). Zaprzestanie organizacji wystaw
w Galerii Towarzystwa przez BBWA zmniejszyło jego przychody
i przekreśliło możliwość częściowego wykorzystania pracowników tej
15
Zbiory TMZW Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres od 30.09.1989r. do 25.05.1991 r.
16
„Nad Skawą” Pismo Regionalne Ziemi Wadowickiej Nr 4 (7/27) Wrzesień 1995, str. 14
17
Teczka TMZW. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej z dnia 26.01.1994 r.39
placówki w pracach Towarzystwa. Z kolei stanowisko Zarządu Miasta
w Wadowicach podejmującego dziedziny dotyczące Towarzystwa czy
też z nim powiązane, bez uprzedniego powiadomienia Zarządu o swoich
zamierzeniach tworzyły niedobrą i niekorzystną atmosferę. Piętrzące się
trudności finansowe i organizacyjne spowodowały ograniczenie wszelkich
poczynań począwszy od spraw formalnych, merytorycznych i statutowych.
Całe społeczne zorganizowanie i prywatny czas przeznaczony zostaje głównie
na zapewnienie egzystencji Towarzystwa. Posiedzenia Zarządu odbywają się
co najmniej raz na dwa miesiące a posiedzenie prezydium odbywa się raz
w tygodniu. Poświęcone są one problemom finansowym oraz sposobie
zdobycia środków na utrzymanie. Mimo tych wielu trudności, są nadal
prowadzone zadania wynikające ze statutu jak: badanie zabytków, sprzedaż
własnych wydawnictw, usługi wydawniczo – projektowe, organizacja wystaw
malarstwa i rzeźby. Dużą popularnością cieszy się wystawa malarstwa
Ludwika Pindla, sztuki sakralnej jak również wystawa malarstwa Ludwików
Jachów, ojca i syna. W latach osiemdziesiątych jak i wówczas Towarzystwo
czyni starania powrotu Wadowic jako powiatu do województwa krakowskiego.
Wiele nazw ulic honoruje zasłużonych wadowiczan, o wielu jeszcze
Towarzystwo przypomina współczesnym. W oparciu o zbiory Biblioteki im.
J Putka oraz archiwum TMZW powstają prace naukowe i popularne dotyczące
historii Ziemi Wadowickiej.
3. Członkowie - rodzaj i struktura udziału.
Członkami Towarzystwa są mieszkańcy miasta i okolic a także
odległych miast, w których działają koła terenowe. Mogą to być osoby
fizyczne i prawne.18 Członkowie TMZW są w jakiś sposób związani
18
Status TMZW, rozdział III, str. 240
z tworzeniem kultury regionu – literaci, poeci, pisarze, plastycy, rzeźbiarze,
graficy, malarze oraz przedstawiciele szeroko rozumianego środowiska
inteligenckiego. Członkowie dzielą się na zwyczajnych, wspierających (osoby
prawne) i honorowych. Członkiem zwyczajnym może być każdy kto złoży
deklarację o przystąpieniu do Towarzystwa i zostanie przez Zarząd TMZW
przyjęty. Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna,
deklarująca materialne i moralne poparcie dla realizacji celów Towarzystwa –
o jej przyjęciu decyduje Zarząd. Godność członka honorowego nadaje Walny
Zjazd większością 2/3 głosów na wniosek Zarządu TMZW. 19 Członkowie są
zobowiązani do realizacji założeń i celów wynikających ze statusu a przede
wszystkim mają czuwać nad wysokim moralem w jej podstawowych
szeregach. Członkowie mają także czynne i bierne prawo wyborcze do władz
Towarzystwa. Wykonują także wszystkie zlecone zadania przez władze
Towarzystwa. Członkostwo w Towarzystwie może ustać w przypadku
dobrowolnego wystąpienia, skreślenia lub wykluczenia.20
Liczba członków w poszczególnych latach działalności Towarzystwa:
Członków założycieli
1971 – 18
1978 – 56
1980 – 98
członków zwykłych
1986 – 297
1990 – 306
1998 – 183
2001 – „------”
19
Tamże, str. 2
20
Tamże, str. 341
Pod koniec lat 80–tych Towarzystwo odnotowało największą ilość członków
młodzieżowych przy szkołach podstawowych i średnich. Prężnie działały koła.
W Szkole Podstawowej nr 1 w Wadowicach, a także w Szkole Podstawowej
nr 1 w Świnnej Porębie. Przy szkołach średnich w Wadowicach- Liceum
Ogólnokształcące, Zespół Szkół Budowlanych, Zespół Szkół Mechanicznych
i Zespół Szkół Zawodowych jak również w Zespole Szkół Rolniczych
w Radoczy. W sumie w placówkach tych zrzeszało się 283 członków
młodzieżowych.21 Podstawowym celem Kół terenowych było propagowanie
i rozwijanie działalności w miejscowym środowisku oraz utrzymywanie
więzi z Ziemią Wadowicką. Zamiejscowe Koła mieściły się w Krakowie
(62 członków), w Gdyni (41 członków) oraz w Brzeźnicy (13 członków).22
W Towarzystwie zrzeszonych było również 15 członków
zbiorowych. W skład tych członków wchodziły przede wszystkim
zakłady pracy, spółdzielnie, które finansowały okresowo działalność
i wydawnictwo TMZW. Do członków zbiorowych należały:
Spółdzielnia Mieszkaniowa w Wadowicach, Zakłady Przemysłu Cukierniczego
„Skawa”, Spółdzielnia Rzemieślniczo – Wielobranżowa, Zakłady Maszyn
Budowlanych a także Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Rokowie
i Państwowy Ośrodek Maszyn w Kleczy Dolnej.23 Ogólna liczba członków –
osób fizycznych i prawnych w ostatnim dziesięcioleciu liczyła od 300 do 448
zrzeszonych.
4. Formy działalności organizacyjnej.
Towarzystwo skupia w swych szeregach Miłośników
Ziemi Wadowickiej – popierających cele Towarzystwa, a swoją działalność
opiera na pracy społecznej Zarządu i członków oraz sympatyków. Głównymi
celami Towarzystwa jest: ochrona i rozwój kulturalnych i gospodarczych
21
Sprawozdanie Zarządu TMZW z działalności za okres 16.04.1988 r. – 30.09.1989 r.
22
Tamże, str. 5
23
Zbiory TMZW, protokół z Walnego Zjazdu Sprawozdawczego TMZW Wadowice 30.V 1992 r.42
wartości Ziemi Wadowickiej, zrzeszenie jak największej liczby miłośników tej
ziemi dla realizacji zadań i założeń wynikających ze statutu. Towarzystwo
realizuje swoje cele poprzez: inicjowanie, organizowanie i popieranie
wszelkich poczynań w zakresie upowszechniania oświaty, kultury i sztuki ze
szczególnym uwzględnieniem regionu wadowickiego oraz prac badawczych
nad przeszłością i współczesnością życia społecznego, kulturalnego
i gospodarczego, upowszechnianie własnego dorobku poprzez wydawnictwa
i środki masowego przekazu. Towarzystwo może podjąć współpracę dla
realizacji swych celów z władzami państwowymi, instytucjami , organizacjami
kulturalnymi, naukowymi i społecznymi, zawodowymi, młodzieżowymi
i gospodarczymi.
Pracą Towarzystwa kierują uchwały Walnych Zjazdów jak
też bieżące potrzeby środowiska lokalnego w dziedzinie kultury i sztuki.
Praca Towarzystwa jest różnorodna, ale składa się na nią głównie działalność
wydawnicza, muzealna, naukowo – badawcza, upowszechnieniowa
w dziedzinie kultury i sztuki, w zakresie upamiętniania ludzi i wydarzeń
środowiskowych, inspirowania oraz współorganizowania obchodów
rocznicowych. Z ważniejszych zrealizowanych przez Towarzystwo w latach
1971 – 2001 przedsięwzięć wymienić należy pomyślnie zrealizowany
a rozpoczęty w 1980 roku cykl wydawnictw regionalnych oraz druków
zwartych. Ukazało się dotychczas ponad 30 wydawnictw, zorganizowano wiele
wystaw dorobku regionalnego, odczytów i prelekcji na tematy regionalne
i inne społecznie oczekiwane oraz sesji popularnonaukowych o różnorodnej
tematyce.
5. Finanse.
Na majątek Towarzystwa składają się:
składki członkowskie;
dotacje, zapisy, darowizny;
dochody z działalności statusowej;
przychody z działalności gospodarczej;43
Działalność Towarzystwa opiera się o wymagane przepisy rachunkowości
stowarzyszeń.24 W początkowym okresie swej działalności TMZW opierało się
o środki finansowe uzyskane ze składek członkowskich i tzw. dotacji
zakładów. O ile składki członkowskie nie mają większego znaczenia
w budżecie Towarzystwa, kwotę składki rocznej ustala Walny Zjazd. Stan
konta TMZW w PKO w oddz., które na dzień 31.XII. 1973 r. wynosił 2,233 zł.
Jest to suma dotychczasowych składek członkowskich.25 Składka członkowska
w 1971 roku wynosiła 10 zł., w 1980 r. stawka wynosiła nie mniej niż 24 zł.
rocznie, w roku 1990 – 1000 zł. Dotacje zakładów pracy stanowiły główne
źródło popierania działalności, gównie imprezowej, wynosiła ona nie mniej niż
500 zł. a dla instytucji społecznych i organizacji (szkoły itp.) składka roczna
wynosiła według uznania kandydata.26 W latach początkowych wydatki
dotyczyły głównie organizacji Dni Wadowic, natomiast w roku 1977
większość środków przeznaczonych było na organizację imprez w ramach
650–lecia Wadowic. Dla bliższego zobrazowania działalności finansowej
i merytorycznej Towarzystwa pragnę przedstawić bliżej szczegółową analizę
wydatków w roku 1978 i 1979.
W latach 1978 i 1979 wpływy finansowe dla Towarzystwa uległy
znacznemu wzrostowi w porównaniu z latami poprzednimi, dzięki zawartemu
porozumieniu między Towarzystwem a Wadowickim Domem Kultury
o wspólnej organizacji dyskotek dla młodzieży, z których wpływy
odprowadzane były na konto Towarzystwa. Wpływy z tytułu dyskotek w 1978
roku na koncie wynosiły 58,900 zł., z dotacji zakładów pracy (w tym za
24
Teczka. Status TMZW z dnia 16.VI.2000 r.
25
Teczka TMZW, Zebranie sprawozdawczo – wyborcze z dnia 30.III.1974 r.
26
Teczka, Walne Zgromadzenie członków TMZW z dnia 26.II.1980 r.44
karnety wstępu na Estradę Wadowicką) 65,565 zł. a składek członkowskich
2,320 zł, razem w roku 1978 wpływy wynosiły ok. 126,790 zł., natomiast
wydatki w roku 1979 osiągnęły kwotę ok. 106,395 zł. Na kwoty wydatków
złożyły się następujące koszty: druk, usługi dyskotekowe, koszty pleneru
malarskiego, wyżywienie i transport zespołów Estrady Folkloru, odczyty,
imprezy okolicznościowe itp. w ogólnej wysokości ok. 100,408 zł. Pozostała
kwota ok. 7000 zł stanowiła koszty podróży służbowych, materiały
dekoracyjne dla zespołów itp. W roku 1979 dochody Towarzystwa wynosiły
171,000 zł. w tym z tytułu dotacji zakładów pracy i za koszty wstępu na
Estradę Folkloru–137,250 zł., składki członkowskie 2,676 zł., wpływy
z dyskotek 31,000 zł. Doliczając saldo z lat ubiegłych wynoszące 80.000zł.,
budżet w roku 1979 wynosił łącznie ok. 251.000 zł., natomiast wydatki
wynosiły 235.000 zł. Saldo na dzień 26.II.1980 rok znajdujące się na koncie
Towarzystwa wynosiło 9.359 zł.27 Pod koniec 1979 roku na zlecenie
Najwyższej Izby Kontroli w Warszawie została przeprowadzona kontrola
finansowa przez wydział finansowy Urzędu Wojewódzkiego w Bielsku –
Białej. Kontrola ta stwierdziła w zasadzie prawidłowość działalności
finansowej Towarzystwa. Drobne usterki dotyczyły zakupów materialnych
i wysokości usługi z tytułu renowacji pomnika Bohaterów Armii Czerwonej.
Składki członków Towarzystwa nie są w stanie pokryć wydatków.
Dlatego od momentu powstania kolejne Zarządy poszukują różnych form
działalności, które przynosiłyby dochody. Powstała w 1982 roku Wadowicka
Oficyna Wydawnicza, która to z kolei wydała ponad 30 wydawnictw.28
Ważnym źródłem utrzymania w latach 1990 – 1991 była działalność twórcza
Tadeusza Depty, artysty, plastyka, dzięki któremu Towarzystwo uzyskało ok.
27
Tamże, str. 8
28
Tamże, Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 30.IX.1989 do 25.V.1991 r.45
29
5 mln zł. dochodu. Od 1992 roku w związku ze zmianami zachodzącymi
w społeczeństwie jak i w jednostkach gospodarczych doszło do spadku ilości
członków jak i osób prawnych. Z łącznej liczby 306 osób regularne składki
opłacało kilkadziesiąt osób fizycznych, natomiast państwowe i spółdzielcze
podmioty prawne praktycznie zaprzestały opłacać składki co radykalnie
zmniejszyło wpływy Towarzystwa.30 Towarzystwo organizuje również
działalność handlową. W piwnicach budynku przy ul. Kościelnej 4 powstała
w 1988 roku Galeria Sztuki Współczesnej. Uruchomiono także punkt
sprzedaży Sztuki Użytkowej wykonywanej przez rękodzielników i plastyków
Ziemi Wadowickiej. Oprócz wspomnianych wyżej dotacji Towarzystwo
otrzymało kilka nagród pieniężnych za swoją działalność. W 1988 roku
otrzymało nagrodę Ministra Kultury i Sztuki z przeznaczeniem na zakup
sprzętu służącego działalności kulturalnej.31
Rozdział III
Główne formy działalności.
1. Działalność artystyczna.
1.1 Klub Pracy Twórczej (KPT) Beskidnicy;
„Czartak – zbiór poetów w Beskidzie” powstał w 1922
w Warszawie z inicjatywy Emila Zegadłowicza (największej indywidualności
29
Tamże, str. 5
30
Tamże, Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej za okres 01.I.1992 do 30.V.1993 r.
31
Zbiory TMZW, Protokół Walnego Zjazdu z dnia 26.VI.1998 r.46
i przywódcy grupy), Edwarda Kozikowskiego i Jana Nepomucena Millera,
który następnie wycofał się z dalszej współpracy. Nazwa wywodziła się od
XVII–wiecznego budynku w Mucharzu nad Skawą, według niepotwierdzonych
historycznie tradycji związanego z dziejami arian. Punktem zbornym dla
członków „Czartaka” zamieszkałych poza regionem beskidzkim stał się dom
Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym pod Wadowicami. W 1923 roku do grupy
przystąpili Janina Brzostowska oraz Tadeusz Szantroch a od 1925 do 1928
roku z „Czartakiem” przejściowo związali się Jan Wiktor, Zofia Kossak–
Szczucka, Józef Birkenmajer oraz Wiktor Hanys. Grupa współpracowała
również z plastykami interesującymi się Beskidem (Julian Fałat,
Wojciech Weiss, Zbigniew Pronaszko, Felicjan Kowarski, Ludwik
Misky, Jan Mroziński, Zdzisław Gedliczka, Edward Porządkowski) oraz
z wadowickim drukarzem i wydawcą Franciszkiem Foltinem, edytorem
licznych książek Zegadłowicza. Próba wydawania jako organu grupy
wadowickiego miesięcznika literacko – artystycznego „Czartak” owocowała
zaledwie jedynym numerem (1922 nr 1), inicjatywa ta przybrała następnie
postać ukazujących się nieregularnie tomów almanachu pt. „Czartak.
Zbiór poetów w Beskidzie” (t. II: Warszawa – Kraków 1925, t. III: Kraków
1928). Staraniem i nakładem grupy opublikowano następujące tomy poezji:
Edward Kozikowski „Tęsknota ramy okiennej” (Kraków 1922), Jan
Nepomucen Miller „Korowód” (Warszawa 1924).
Znalazła się tam również poezja Janiny Brzostowskiej „Z ziemi i mej miłości”
(Warszawa 1925), Edwarda Kozikowskiego „Koniec Hortensji Europy”
(Warszawa 1925), Janiny Brzostowskiej „Erotyki” (Warszawa 1926).32
W 1929 roku akces do „Czartaka” zgłosili Włodzimierz Lewik,
Jan Sztaudynger oraz Artur Maria Swinarski ale niemal jednocześnie
na skutek rozejścia się dróg artystycznych a także konfliktów osobistych
32
Krzysztof Woźniakowski, Od Czartaka do Nadskawia. Beskidzka Oficyna Wydawnicza BTSK
Bielsko – Biała1987 str. 15.47
z grupy wycofali się Kozikowski, Brzostowska, Szczucka i Birkenmajer.
Podejmowane przez Zegadłowicza i Szantrocha próby kontynuowania
działalności w nowym zespole (rozważano możliwość współpracy
z Marianem Czuchnowskim, Gustawem Morcinkiem i Janem Emilem
Skiwskim) nie przyniosły rezultatów i grupa rozpadła się. Z ostatnią inicjatywą
skupienia „Czartaka” w pierwotnym trzyosobowym składzie wystąpił bez
powodzenia Kozikowski w 1930 roku.33 Działalność TMZW jest mocno
związana z Klubem Pracy Twórczej „Beskidnicy”, który nawiązywał do
tradycji „Czartaka”. KPT„Beskidnicy” powstał w 1969 roku. Formalnym
początkiem zaistnienia grupy była pierwsza jego wystawa malarstwa
M. Mąsiora, W Ochmana, R. Kurdziela, S.Stróża oraz Zbigniewa Jurczaka.
Profesor Franciszek Suknorowski nie szczędzi czasu aby pomóc „młodym”,
jako przedstawiciel „regionalistycznej szkoły” Zegadłowicza. Swoją
działalnością objęli teren powiatu wadowickiego. Na kolejnych wystawach
pojawiają się nowe nazwiska artystów tworzących jak: Anna i Stanisław
Jankowscy, Tadeusz Kurnik, Krystyna Sowińska, Adolf Słoboda, Stanisław
Kołaczyk, Józef Ogiegło, Stanisław Konicki, Kazimierz Rauch, Zbigniew
Jurczak oraz wielu innych. W 1973 roku dwukrotnie KPT „Beskidnicy”
wystawia swoje prace w Krakowie.
Pierwszym, autentycznym plenerem w jakim plastycy Klubu brali udział był
to I Ogólnopolski Plener Malarski w Lanckoronie. Odbywają się liczne
wystawy artystów w Powiatowym Domu Kultury w Wadowicach. W 1978
roku „Beskidnicy” otrzymali własny lokal. przy ul. Zegadłowicza, który
pozwolił im na poszerzenie działalności o stałą galerię.
W tym okresie do grupy „Beskidników” dołączyli Jerzy Roman
Jaglarz – literat i Jan Fidziński – literat i rysownik, oni to organizowali
33
Tamże str. 1548
działalność teatralną. W roku 1976 Klub Zrzeszał 20 literatów i plastyków.
Dużym sukcesem klubu jest zaaklimatyzowanie plastyki w świadomości
kulturalnej mieszkańców. Pomógł w tym nowy lokal Spółdzielni
Mieszkaniowej „Garsoniera”, który służył i patronował działaniom
„Beskidników”. Jego kierownikiem była Halina Kulbacka. Z jej inicjatywy
wygospodarowane zostają dwa lokale i przeznaczone na pracownie
plastyczne. Jedna z nich ma służyć plastykom, druga dzieciom skupionym
w Dziecięcym Zespole Plastycznym, w początkowym okresie prowadzonym
przez Zbigniewa Jurczaka, następnie przez Franciszka Suknorowskiego.
Podtrzymywana zostaje w dalszym ciągu tradycja prezentacji prac
„Na Murach”, „W Bramie” i doroczne „Dni Wadowic”. Rok 1980 przynosi
kolejną wystawę w plenerze na stadionie sportowym „Skawa”. Ogółem
KPT „Beskidnicy” w latach 1970–1981 zorganizowało 12 wystaw zbiorowych,
14 plenerowych, 16 indywidualnych oraz 3 plenery malarskie.
KPT „Beskidnicy” propagowało Wydawnictwo Jednego Utworu
pt. „Beskidnicy”.
Jeśli „Czartak” przedwojenny, literacki dał zaczyn uaktywnieniu
się życia artystycznego regionu, o tyle po wojnie, po wielu latach, a w końcu
w „Beskidnikach” zadziałał w odwrotną stronę. Stał się katalizatorem przemian
małomiasteczkowej społeczności, doprowadził do stworzenia instytucji
kulturotwórczej (TMZW), a wreszcie grupy literackiej „Nadskawie”.
Wadowice jako jeden z niewielu ośrodków tego typu ustrzegły się
degradacji środowiska artystycznego do rangi cepeliowskiego kiermaszu.
KPT „Beskidnicy” stanowi pewną enklawę, zamkniętą
społeczność, jednak nie hermetyczną. Społeczność Klubu stanowią zarówno
ludzie młodzi i w wieku emerytalnym. Wspólna fascynacja sztuką i radość
tworzenia przełamują bariery wiekowe i środowiskowe.49
1.2 Małe formy teatralne;
W dniu 25.I.1977 roku, w ramach grupy „Beskidnicy” powstaje
kabaret o nazwie „U Emila”. Miał on nawiązywać i być dalszą kontynuacją
tradycji założonego w 1965 roku, który działał pod nazwą „ Pospacerujmy po
ziemi” (satyryczna audycja miejscowego radiowęzła). Założycielami zespołu
w nowym wydaniu byli Zbigniew Jurczak i Adam Świdziński. Pomimo
początkowych trudności działalność kabaretu rozkręcał on się na dobre.
Dzięki gościnności klubu „Piguła” przy ZOZ w Wadowicach, oraz pomocy
pani Krystyny Sanak daje cotygodniowe spotkania, które dają mieszkańcom
Wadowic możliwość stałego kontaktu z ich twórczością.
W tym samym roku kabaret zakwalifikował się do grona
najlepszych kabaretów na Zakopiańskim Przeglądzie Scen Kabaretowych–
Zakopane ’77. W późniejszym czasie zebrał kilka nagród w Jarmarku
Świętojańskim – Poznań ’78, Kabareton – Skoczów’80, Wojewódzkie Święto
Teatru’79, 81oraz w turnieju „O Laur Pogórza” Tarnów’80, wyróżnienie za
spektakl Emila Zegadłowicza „Tu jest ojczyzna moja” w adaptacji
Z. Jurczaka i J. Fidzinskiego. W swojej działalności kabaret przygotował
11 programów dając ponad 160 występów. Scena małych form teatralnych dla
podniesienia swojego poziomu artystycznego wiąże się z istniejącym
kabaretem „Pion”, działającym przy Spółdzielni Inwalidów „Pionier”
w Wadowicach.
Występują w nim: Maria Niciejówna, Józef Peszel, Władysław Jachimczyk
i Zbigniew Jurczak będący jego kierownikiem literackim. Aby nastąpił dalszy
wzrost poziomu artystycznego kabaret „Pion” przekształca się w UFO – 79,
w którym oprócz wymienionych pojawiają się nowi autorzy tekstów: Jerzy
Roman Jaglarz i Jan Fidziński. UFO – 79 zdobywa w Wojewódzkim
Przeglądzie Amatorskich Zespołów Teatralnych główną nagrodę. Scena50
małych form teatralnych wystawiła dwa spektakle, nagrała dwie audycje
radiowe i dwie telewizyjne.
1.3 Grupa literacka Nadskawie;
Grupa literacka „Nadskawie” zorganizowała się w Wadowicach
w 1981 w oparciu o Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej. 34
Członkami – założycielami są Jerzy Roman Jaglarz, Janina Barbara
Górkiewiczowa, Anna i Jacek Kajtochowie oraz Tadeusz Stolarz. W 1983
do „Nadskawia” przystąpił Stanisław Franczak, w 1984 zamieszkały na stałe
w Londynie Bolesław Taborski, a w 1986 Jerzy Fiutowski.35
Funkcję organu grupy pełniły jednodniówki Towarzystwa
Miłośników Ziemi Wadowickiej „Wadowickie Zeszyty Kulturalne
<<Nadskawie>>” (dwie edycje: Wadowice 1981 i 1982 rok). Grupa
„Nadskawie” współpracuje ściśle z plastykami skupionymi w Wadowickim
Klubie Pracy Twórczej „Beskidnicy” (Krystyna Sowińska – Mydlarz, Marek
Brzeźniak, Jan Fidziński, Zbigniew Jurczak, Tadeusz Kurnik, Józef Ogiegło).36
Pod auspicjami grupy nakładem Wadowickiej Oficyny Wydawniczej BTSK
ukazuje się bibliofilska seria „Biblioteka Nadskawia” (red. J. Kajtoch).
Wydano w niej dotychczas: Jerzego Romana Jaglarza „Pierścień
z kaboszonem” (Wadowice 1982), „Nadskawie. Analogię Literacką” (opr.
J. Kajtoch Bielsko–Biała 1983), Anny Kajtochowej „Sytuacje” (Bielsko–
Biała–Wadowice 1983), oraz Emila Zegadłowicza „Wiersz o miłości” (opr.
J. Kajtoch, Bielsko–Biała–Wadowice 1984), Jerzgo Romana Jaglarza
„Rekolekcje szydercy” (Bielsko–Biała– Wadowice 1984), Stanisława
34
„Nadskawie” analogia literacka, Bielsko – Biała 1983, str. 10
35
Tamże str. 11
36
Krzysztof Woźniakowski, Od Czartaka do Nadskawia, Beskidzka Oficyna Wydawnicza BTSK, str. 7751
Franczaka „Ballady malowanki na szkle” ( Bielsko-Biała–Wadowice 1984),
„Nadskawie, Almanach kulturalny” (Bielsko-Biała–Wadowice 1984,
wydawnictwo ciągłe nieperiodyczne będące jako podwójny zeszyt 3-4
kontynuacją wspomnianych wyżej „Wadowickich Zeszytów Kulturalnych”),
Janiny Barbary Górkiewiczowej „Wieś na dnie jeziora i inne opowiadania”
(Bielsko-Biała–Wadowice 1985) i Stanisława Franczaka „Madejowy staw”
(Wadowice 1986).37 Pisma, druki zwarte wydawane przez grupę literacką
„Nadskawie”, ukazywały się nieregularnie.38 Grupa ta od samego początku
miała na celu poprzez swoje publikacje ukazywać bieżące problemy lokalnego
środowiska a „Zeszyty kulturalne” miały odgrywać rolę rejestratora
(dokumentatora) ważnych wydarzeń regionu. Literaci „Nadskawia” nigdy nie
ogłosili wspólnego programu ze względu na różnorodność gatunków
uprawianych przez jej członków (proza, poezja, liryka, publicystyka,
beletrystyka a także malarstwo, grafika, rzeźba i rysunek). Natomiast działając
pod jednym szyldem przyświecał im cel – dawanie innym przykładu pracy
twórczej, pobudzanie lokalnego środowiska kulturalnego, promowanie na
łamach swego pisma lokalnych artystów i literatów oraz wspólny emocjonalno
– patriotyczny stosunek do Ziemi Wadowickiej.
2. Działalność organizacyjno – imprezowa.
Towarzystwo może poszczycić się w swoim dorobku wieloma
udanymi imprezami, które w całości lub przy współpracy z innymi
organizacjami przeprowadziło. Pierwszą zorganizowaną pod patronatem KPT
„Beskidnicy” w 1970 roku była wystawa plenerowa na „murach” przy ulicy
Ogrodowej w Wadowicach młodych plastyków i malarzy Z. Jurczaka,
37
Z serii „Wadowickiej” Beskidzka Oficyna Wydawnicza wydała jeszcze do końca 1986 roku: reprint
„Niam - Niam” E. Zegadłowicza i E. Kozikowskiego (1985 r.) oraz II wydanie „Wierszy o miłości”
(1986 r.) E. Zegadłowicza.
38
Tamże, str. 7752 R. Kurdziela, M. Mąsiora, W. Ochmana i innych. Jedną z większych imprez pod względem organizacyjnym przeprowadzoną przez TMZW po raz pierwszy były obchody Dni Wadowic, które trwały przez okres niespełna czterech dni. W czasie ich trwania oprócz przeglądu ich dorobku kulturalnego i gospodarczego była prezentacja zespołów artystycznych a także dokonań literatów i plastyków z regionu. W 1977 roku od maja do końca września Towarzystwo było współorganizatorem szeregu imprez jakie odbywały się z okazji 650–lecia istnienia miasta Wadowic. Oddano w tym okresie na obrzeżach miasta do użytku stadion sportowy, na którym odbyło się wiele pokazów np.: akrobatyki sportowej czy ćwiczeń strażackich. W parku miejskim otwarto Dom Harcerza. Młodzież brała udział w Festiwalu Folkloru Ziem Górskich a także w żakinadzie młodzieży. Z okazji 90–tej rocznicy urodzin Emila Zegadłowicza, w 1978 roku odbyła się sesja naukowa poświęcona twórczości pisarza. Organizatorami byli TMZW, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza oraz Wojewódzka biblioteka Pedagogiczna w bielsku-Białej. Wzięli w niej udział historycy Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach i innych uczelni oraz krytycy literaccy, poeci, pisarze oraz popularyzatorzy twórczości Emila Zegadłowicza. Na początku 1981 roku TMZW wspólnie z Wadowickim Domem Kultury urządziło w WDK wystawę malarska Kazimierza Raucha, absolwenta Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie (członka KPT „Beskidnicy”) Wystawa cieszyła się dużym uznaniem mieszkańców Wadowic. Przypadająca w 1987 roku 50– rocznica śmierci ludowego rzeźbiarza związanego z Emilem Zegadłowiczem Jędrzeja Wawry z Gorzenia Górnego, była dla TMZW, WDK i Gminnego Ośrodka Kultury w Tomicach okazją do ekspozycji pt. „Tradycje rzeźbiarskie Nadskawia”. Prace klasyka tej dziedziny twórczości oraz jego współczesnych, Józefa Kołaczyka i Franciszka Knapczyka, zostały zestawione z artystycznymi dokonaniami 36 wówczas
53 działających w dorzeczu Skawy rzeźbiarzy amatorów. W ich gronie znaleźli się ludowi artyści m.in.: Marian Bucała, Stanisław Kołaczyk, Wiesław Kuś, Maria Magiera, Henryk Ostruszka oraz cenieni twórcy, odbiegający w charakterze swych prac od kanonów sztuki ludowej (Józef Ogiegło, Tadeusz Kurnik), jak również debiutanci, nigdzie do tej pory nie prezentujący swych prac. Ekspozycję dodatkowo wzbogaciły fotografie pokazujące dziesiątki przydrożnych figur i kapliczek, rozsianych po szlakach Beskidów i Podgórza. Przybliżyło ono autentyczną ludowa rzeźbę w kamieniu i drewnie, powstałą na przestrzeni stuleci od XVII do XX wieku. Wystawy w ciągu pierwszych kilku dni obejrzało ok. 1600 osób. W dniu 16.III.1988 roku w odrestaurowanych piwnicach budynku przy ul. Kościelnej 4, Towarzystwo w porozumieniu z Biurem Wystaw Artystycznych w Bielsku-Białej otwarło Galerię Sztuki Współczesnej. Galeria zainaugurowała działalność wystawę malarstwa Stanisława Mazusia. Otwarcia dokonał dyrektor Wydziału Kultury i Sztuki UW mgr Małgorzata Korzonkiewicz i Naczelnik Wadowic Marian Skrzypczak. W 1988 roku w 100-letnią rocznicę urodzin Emila Zegadłowicza zorganizowano w Wadowicach, Sosnowcu i Katowicach uroczystości jubileuszowe. Z tej okazji w Wadowickim Domu Kultury zorganizowano Ogólnopolski Wieczór Poetycki oraz zrealizowana została wystawa przez Zbigniewa Jurczaka przy współpracy z Muzeum Okręgowym w Bielsku- Białej pt. „Portret Emila Zegadłowicza”. Prezentowano rzeźby, grafikę i malarstwo. Na tą okoliczność za sprawą Towarzystwa odbyły się spotkania z młodzieżą szkół średnich z Wadowic i najbliższych miejscowości. W spotkaniach tych wygłaszali prelekcje zaproszeni twórcy kultury, pisarze i poeci: J.R. Jaglarz, A.R. Fajfer, A. Simonow i A. Zegadłowicz. 3. Działalność wydawnicza.
54
W pierwszych latach swojej działalności TMZW skupiało się na
organizowaniu imprez artystycznych jak: wystawy, pokazy, plenery oraz
prowadziło eksperymenty z teatrem. W założeniach statusowych Towarzystwa
przewidziana była również działalność wydawnicza. Dzięki aktywności jej
członków od 1980 roku w kalendarz corocznych imprez weszły obchody „Dni
Wadowic”, które są świętem dla mieszkańców miasta. Dla upamiętnienia tych
dni Towarzystwo wydało cztery pojedyncze składanki pod tytułem
„Beskidnicy. Wydawnictwo Jednego Utworu”. Druk składał się z utworu
poetyckiego oraz grafik członków grupy plastycznej KPT „Beskidnicy”.
Były to skromne początki – nakład czterech składanek wynosił w sumie ok.
800 egzemplarzy. Innym pozytywnym impulsem zapoczątkowania działalności
wydawniczej Towarzystwa było zorganizowanie się grupy literackiej
„Nadskawie” w 1981 roku. Grupa literatów w większości wywodziła się
z KPT „Beskidnicy”. W założeniach literatów było nawiązywanie do
przedwojennych edytorskich tradycji E. Zegadłowicza i jego grupy „Czartak”,
a także wznowienie wydawnictw regionalnych po przeszło czterdziestu latach
nieobecności na rynku. Towarzystwo od samego początku zadbało o wysoki
poziom wydawniczy czasopism, druków zwartych nie zapominając
o odpowiedniej szacie graficznej, pomimo niezliczonych trudności jakie niosły
ze sobą lata 80–te (cenzura, reglamentacja papieru, brak dobrej woli ze strony
wydawnictw państwowych). Po ukazaniu się pierwszych kilku
pozycji książkowych zrodziła się inicjatywa utworzenia Wadowickiej Oficyny
Wydawniczej.
Nastąpiło to dopiero w sierpniu 1984 roku. Do najaktywniejszych twórców
i działaczy omawianego okresu zaliczyć można: Jerzego Romana Jaglarza
i Zbigniewa Jurczaka. Służyli oni WOW swoją znajomością rzemiosła
drukarskiego. Redaktorem naczelnym WOW, kolegium redakcyjnego został
Jerzy R. Jaglarz (członek Związku Literatów Polskich), redaktorem naukowym55
dr hab. Jacek Kajtoch, sekretarzem redakcji Zbigniew Jurczak (wiceprezes
Związku TMZW), członek kolegium Rafał Tatka (prezes zarządu TMZW), Jan
Fidziński (przewodniczący Sądu Koleżeńskiego), Gustaw Studnicki
(przewodniczący Sekcji Historyczno–Archiwalnej). Eksperci zespołu dr hab.
Jacek Kajtoch, dr Krzysztof Woźniakowski, dr Maciej Chrzanowski,
mgr Alicja Paduchowska, dr Bogusław Kunda oraz mgr Jan Dworczak.
3.1 Wydawnictwo czasopism.
W latach 1981–1989 ukazywało się czasopismo
„Nadskawie”. Nazwa pochodzi od grupy literackiej o tej samej nazwie.
Ukazało się w sumie 8 zeszytów, numer 1 i 2 pojedynczo, następnie łączono je
w podwójne wydanie ze względu na brak sponsorów oraz nikłe środki
finansowe Towarzystwa. Numer 1 i 2 był w tym samym formacie, następne
były różne.
Numer pierwszy ukazał się w 1981 roku jako „Nadskawie.
Wadowickie zeszyty kulturalne”, którego redaktorem był Adam
Jurczak. Ukazały się w nim artykuły: „Jędrzej Wawro”, „Wspomnienie
o Świątkarzu” – Franciszka Suknorowskiego, „Ojciec Rafał–Józef Kalinowski”
– Rafała Tatki, „Sztandar Wadowickich Sokołów”- Zbigniewa Bieniarza,
„Testament” – Stanisława Palecznego, „Beskidnicy o sobie” – Zbigniewa
Jurczaka. Ostatnie strony to kronika najważniejszych wydarzeń z Ziemi
Wadowickiej.
Objętość stron 16. Wydano 1000 egzemplarzy, format ok. 21x 15 cm Numer
drugi ukazał się w 1982 roku. Redagował go zespół pod kierownictwem Rafała
Tatki. Znajdowały się tam artykuły: „Wincenty Stanisław Bałaś” – Franciszka
Suknarowskiego, „Wadowickie Oficyny Wydawnicze”– Rafała Tatki,
„Najlepiej siedziało się w ostatniej ławce”– Jerzego Romana Jaglarza oraz56
obszerna „Kronika od czerwca 1981 do czerwca 1982 roku”. Objętość stron –
16. Wydano w 1000 egzemplarzy, format ok. 21x15 cm
W 1984 roku ukazał się trzeci zeszyt pod nową
nazwą „Nadskawie. Almanach kulturalny”. Redaktorem wydania był Jan
Dworaczek a zespół redakcyjny tworzyli: Jerzy Roman Jaglarz, Zbigniew
Jurczak, Jacek Kajtoch, Rafał Tatka oraz Jan Fidziński. Grafiką zajmował
się Józef Ogiegło. Numer zawierał trzy rozdziały: „Historia”, „Plastyka”
i „Kronika”. Były tam artykuły m.in. Jacka Kajtocha, Janiny Barbary
Górkiewiczowej, Anny Kajtohowej, Tadeusza Stolorza, Andrzeja Busia,
Zbigniewa Jurczaka i Gustawa Studnickiego. Objętość stron wynosiła 87,
nakład liczył 2100 egzemplarzy a format mierzył 21x23 cm. Zeszyt o numerze
5\6 został wydany w 1985 roku pod tą samą nazwą co poprzedni. Redaktor
wydania – Zbigniew Jurczak, grafika – Józef Ogiegło. Wydanie podzielone
na części „Historia”, „Wspomnienia”, „Literatura”, „Eseje literackie”,
„Plastyka”, „Kultura i sztuka”. Autorzy artykułów: Zbigniew Bieniarz, Adolf
Nowaczyński, Gustaw Studnicki, Rafał Tatka, Zbigniew Jurczak. Autorzy
grafik: Marek Brzeźniak, Józef Ogiegło, Tadeusz Kurnik, Krystyna Sowińska
i Franciszek Suknarowski. Objętość stron – 118, nakład 1500 egzemplarzy,
format ok. 21x23 cm. Po raz ostatni z tej serii ”Nadskawie” ukazało się w 1989
roku o numerze 7\8 (wydanie podwójne). Redaktorem wydania był Zbigniew
Jurczak a opracował graficznie Józef Ogiegło.
Można było w nim przeczytać artykuły: „Władze Gminy Wadowice” Marka
Drozda, „Początki gminy żydowskiej” Dawida Jakubowicza, „Początki osady
Wadowice” Zbigniewa Jurczaka, „Tygodnik Wiejski” Andrzeja Busia, „Na
spoczynek” Henryka Koppela, „Sportowe tradycje Wadowic” Bronisława
Czapika. W rozdziale „Literatura” ukazały się „CK Gimnazjum w Zmorach”57
Gustawa Studnickiego, wiersze Adama Ryszarda Fajfera oraz zdjęcia
z uroczystości obchodów „Roku Zegadłowiczowskiego”. W rozdziale
„Plastyka” są artykuły: „Jubileusz artysty” Zbigniewa Jurczaka, a także
zdjęcia, szkice, rysunki ołówkiem i tuszem takich autorów jak: Franciszka
Suknarowskiego, Karola Pustelnika, Marka Brzeźniaka oraz Jacka Krupnika.
W kolejnym rozdziale „Wadowiczanie” są artykuły: Doktor Józef Sołtysik”
Gustawa Studnickiego, „Wiata” Zbigniewa Raucha, „Ucieczka” Stanisława
Nowakowskiego, „Dzieciństwo” Romana A. Gajczaka, „Świąteczne zwyczaje”
Andrzeja Busia, „Szkolne koła TMZW” Józefa Łasaka. W ostatnim rozdziale
znajduje się „Kronika”. Nakład 1500 egzemplarzy, format ok. 24x16, objętość
stron 110.
Czasopisma (zeszyty) ukazywały się ponad 8 lat, publikowano
w nich przede wszystkim artykuły dotyczące Ziemi Wadowickiej i jej okolic
również w aspekcie historycznym oraz ukazywano sylwetki wybitnych ludzi
związanych z regionem. Na łamach tego pisma mogli również promować
swoją działalność lokalni „artyści” oraz literaci. Miały te wydawnictwa służyć
kulturze umysłowej i artystycznej. W maju 1987 roku ukazał się pierwszy
z pięciu kwartalników zatytułowany „Rozmaitości Wadowickie. Biuletyn
Informacyjny Rady Dyrektorów”. Czasopismo to było skierowane m in. do
załóg największych zakładów produkcyjnych w Wadowicach. Pomysł
kolejnego wydawnictwa zrodził się parę miesięcy wcześniej za sprawą
Wadowickiej Oficyny Wydawniczej, TMZW oraz Rady Dyrektorów-
największych zakładów przemysłowych.
Celem kwartalnika było dostarczanie informacji na temat rozwoju
ekonomicznego i gospodarczego miasta i okolic. Czasopismo to ukazywało się
od pierwszego do ostatniego wydania w formacie A4 od nakładu 150 egz. do
200 egz. licząc od 21 do 38 stron. Ostatni biuletyn „Rozmaitości Wadowickie”
ukazał się w marcu 1988 roku.58
3.2 Wydawnictwa książkowe.
TMZW oprócz czasopism, kwartalników wydawało także druki
zwarte, nawiązujące do historii Ziemi Wadowickiej oraz ludzi z nią
związanych. Pierwszą taką pozycją była wydana w 1983 roku „Opowieść
o Wadowicach” pod autorstwem Jerzego Romana Jaglarza, Adama
Grodnickiego i Jana Fidzińskiego a redakcją Jana Dworaczka, wydało
Beskidzkie Towarzystwo Społeczno – Kulturalne w Bielsku-Białej. Nakład
ponad 20 tys. ilość stron 94, format 20x11 cm. Publikacja zawiera
najważniejsze wydarzenia z 650 letniej historii miasta. Rozdział VI jest
poświęcony Karolowi Wojtyle jako humaniście, poecie i papieżowi. W tymże
roku ukazuje się kolejna pozycja pod patronatem TMZW autorstwa Rafała
Tatki pod tytułem „70 lat harcerstwa w Wadowicach”. Nakład 1000 egz.,
format ok. 17x11cm, objętość stron 27. W 1986 roku pod autorstwem
Zbigniewa Bieniarza a redakcją Zbigniewa Jurczaka wydano wspomnienie
młodości Karola Wojtyły pod tytułem „Kochana stara buda”. Jest to próba
ukazania lat młodzieńczych najwybitniejszego z wadowiczan. Książka jest
bogato ilustrowana zdjęciami z okresu międzywojennego Wadowic. Format
publikacji 24x16 cm, nakład 8000 egz., zawiera 93 strony. Kolejną pozycję,
która ukazała się w 1987 roku zatytułowano „Wadowickie ślady historii”.
Autorem wydania jest Zbigniew Jurczak. Nakład 10 tys. egz., format 17x12 cm
o objętości stron 62. Autor ukazuje w publikacji miejsca szczególnie
interesujące dla osób chcących prześledzić historię tego miasta.
Jedną z ostatnich publikacji Towarzystwa bezpośrednio nie związanych
z miastem jest wydanie autorstwa Teofila Bojesa pt. „Wieś i parafie Woźniki
1239-1989”, pod redakcją Andrzeja Busia, opracowanie graficzne – Józef
Ogiegło. Format 24x17 cm, objętość stron 108, nakład 1100 egz., rok wydania
1989. Debiut książkowy Mieczysława Kozioła pt. „Słoneczko”, pod redakcją59
Zbigniewa Jurczaka, w opracowaniu graficznym Marka Brzeźniaka ukazuje się
w nakładzie 1000 egz., format 15x11 cm, o objętości 32 stron. Pod autorstwem
Gustawa Studnickiego w 1991 roku ukazuje się publikacja pt. „Pierwsza wśród
równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach”. Redaguje Zbigniew
Jurczak (abs. 1965 r.). Opracowanie graficzne Marek Bednarczyk (abs. 1976
r.), zdjęcia wykonali: Janusz Świtalski (abs. 1966 r.), Kazimierz Koczur
(abs. 1959 r.), Janusz Studnicki (abs. 1983 r.), wykorzystano również
ze zbiorów TMZW oraz prywatnych. Książka składa się z trzynastu
rozdziałów. Zbiera w całość 120 lat dziejów Gimnazjum i Liceum,
przypomina sylwetki ludzi, którzy jego historie tworzyli. Ukazała się
w nakładzie 500 egz., zawiera 414 stron o formacie 24x17 cm. Wydana w 1992
roku przez Gustawa Studnickiego książka pt. „Wadowickie karty
z przeszłości” była ostatnią pozycją wydawniczą TMZW. Nakład ukazał się
w 1100 egz. Format 20x14 cm. Liczba stron 80.
Wadowicka Oficyna Wydawnicza TMZW w latach
swojej działalności tj. między rokiem 1980 a 1992 opublikowała
27 pozycji książkowych. Wśród nich znalazły się trzy serie wydawnicze:
„Biblioteka Beskidników”, „Biblioteka Nadskawia”, „Biblioteka Nadskawia-
Miniatury”, oraz 10 druków samoistnych. Ponadto wydano czasopismo
„Nadskawie. Wadowickie zeszyty kulturalne”, „Rozmaitości Wadowickie”.
Biorąc pod uwagę wielkość ośrodka jest to sukces godny uwagi.
Wszystkie druki zwarte były kolejno numerowane, warto jednak zauważyć,
iż podczas tworzenia rocznych planów wydawniczych często „rezerwowano”
numer dla pozycji książkowej, która później na skutek różnych przyczyn
np. brak zgody cenzora, nie zostały wydane. Toteż w obrębie kolejnych
numeracji brak pozycji 7,14 oraz 20, a powtarza się publikacja nr 1560
4. Działalność archiwalno – muzealna.
Sekcja Historyczno – Archiwalna została utworzona w grudniu
1977 roku. Zapoczątkowała ona zbiór dokumentów archiwalnych, dotyczących
miasta i regionu. Zadania te wynikały ze statutu zalegalizowanego w 1981
roku. Skład oraz zadania sekcji ustala Zarząd Towarzystwa w zależności od
potrzeb.39 Sekcja ta gromadziła i opracowywała a przede wszystkim docierała
do niedostępnych jeszcze archwalii, fotografii, pamiątek, albumów i luźnych
notatek związanych z historią miasta aż do czasów współczesnych. Zbiory te
po opracowaniu i skatalogowaniu były udostępniane wszystkim, którzy
pragnęli zapoznać się ze zgromadzonymi archiwaliami historycznymi
w celu wykorzystania ich w pracach publicystycznych i naukowych.40 Zbiory
te były również udostępniane dla szerszej publiczności przy większych
imprezach organizowanych przez Towarzystwo jako wystawy towarzyszące,
a także ciekawsze zbiory zgromadzone przez Sekcję udostępniane były
członkom Towarzystwa w przerwach obrad Walnego Zjazdu. Członkowie
Sekcji Historycznej odbywali 24 spotkania głównie z młodzieżą, poszerzając
ich wiedzę o mieście i regionie.41
4.1 Dokumentacja zabytków regionu;
Znaczącą działalność prowadziło Towarzystwo w zakresie
dokumentacji, restaurowania i ochrony dziedzictwa kulturalnego Ziemi
Wadowickiej. Na zlecenie Komitetu Założycielskiego, w którego skład weszli
39
Statut TMZW. Wadowice 1981 r. str. 2
40
Zbiory TMZW. Analiza działalności Sekcji Historyczno – Archiwalnej w latach 1977 – 1980.
41
„Nadskawie” Almanach Kulturalny WOW TMZW, Wadowice 1985/86 rok, str. 9161
Zbigniew Jurczak, Adam Zegadłowicz, Andrzej Nowakowski, Michał
Cielebon, Adam Grzednicki, Franciszek Suknarowski i inni, opracowano
całościowo bibliografię dotyczącą regionu od XIV do XX wieku.42
Zespół Ochrony Zabytków sporządził inwentaryzację Cmentarza
Żydowskiego, założonego w 1882 roku a znajdującego się przy
ulicy Wojska Polskiego w Wadowicach. Napisy na pomnikach odczytywał
wadowiczanin Oskar Nesserloth. W celu realizacji tych zamierzeń nieodzowne
było nawiązanie kontaktu z Kongregacją Wyznania Mojżeszowego
w Krakowie oraz wymiany listownej z Kołem Wadowickich Imigrantów
w Izraelu.43 Opracowano również dokumentację dotyczącą- getta, utworzonego
przez hitlerowców w czerwcu 1942 roku w prostokącie ulic: Piaskowa, Kręta,
Mydlarska i Głęboka, z którego wywieziono na śmierć około 2000 Żydów.
Zebrano i opracowano dokumentację zabytków i historii obiektów
znajdujących się na wadowickim cmentarzu parafialnym przy ulicy
Zegadłowicza, założonego w 1820 r. na 28,795 m² powierzchni. Jako ostatni
z cmentarzy został opracowany Cmentarz Wojskowy, założony ok. 1849 r.
przez szpital wojskowy 56 pp w czasie epidemii tyfusu i cholery.
Na eksponowanym miejscu jest tam obelisk ku czci wadowiczanina p. por.
Tadeusza Sadowskiego, pseudonim TOMO, bohatera narodowego Jugosławii.
W centralnym miejscu stoi pomnik, symbol pamięci żołnierzom
i partyzantom z lat 1939 – 1945, zrealizowany przez TMZW według projektu
Józefa Ogiegły. Prace wykonano w czynie społecznym przy udziale załóg:
Zakładu Maszyn Budowlanych „Bumar - Łabędy”, Fabryki Elementów
Obrabiarkowych „Ponar”, Zakładu Energetycznego, Przedsiębiorstwa
42
Teczka, Zbiory TMZW. Sprawozdanie Walnego Zjazdu TMZW za 1984 rok.
43
Teczka. Sprawozdanie Zarządu z działalności TMZW w 1985 roku.62
Budownictwa Rolniczego i młodzieży Zespołu Szkół Zawodowych.44
W zakresie opieki nad zabytkami dokonano inwentaryzacji zabytków
rychomych i kościoła w Wadowicach (zbudowanego w 1335 roku a należącego
do parafii Woźniki) oraz architektury gminy Mucharz, Tomice i Brzeźnica,
W dniu 15.IV.1988 roku odsłonięto wykonaną przez Andrzeja Brańkę tablicę
pamięci Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.45 Towarzystwo opracowało
dla Biura Projektów w Krakowie historię terenów przyszłego osiedla
mieszkaniowego na Czumie. Opracowano wykaz i plan sytuacyjny
wszystkich obiektów zabytkowych w Wadowicach z odtworzeniem ich
historii. Inwentaryzacją objęto około 300 obiektów zabytkowych związanych
z historią Ziemi Wadowickiej i miasta Wadowic. 46 Sporządzono również
całościowe opracowanie wsi: Wieprza, Woźnik i Ryczowa47 oraz Kleczy
Dolnej.48
4.2 Organizacja muzeum Wadowic (lata 1982 – 1988);
Praca przy adaptacji budynku klasycystycznego przy ulicy
Kościelnej 4 na potrzeby Muzeum Wadowic oraz siedziby Towarzystw
rozpoczęły się po okresie przygotowawczym w 1984 roku.49
Prezydium Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej powołało
do życia Zespół Ekspertów dla tworzonego staraniem Towarzystwa,
Muzeum miasta Wadowic. W skład Zespołu Ekspertów weszli m in.
członkowie Towarzystwa: mgr Alicja Paduchowa- kierownik Państwowych
Zbiorów Sztuki na Wawelu oddział w Stryszowie, mgr Karol Gruszczyk–
44
Tamże. Sprawozdanie Zarządu z działalności TMZW w 1985 roku.
45
Tamże. Sprawozdanie Zarządu TMZW za okres 1987 – 1988.
46
Wadowickie ślady historii, pod redakcją Zbigniewa Jurczaka TMZW, Wadowice 1987 r.
47
Zbiory TMZW. Protokół z zebrania Zarządu ZMZW z dnia 22.IV.1986 r.
48
Teczka TMZW. Sprawozdanie Zarządu TMZW z działalności za okres 16.IV.1988 – 30.IX.1989 r.
49
Zbiory archiwalne TMZW. Teczka Muzeum Remont.63
Konserwator Wojewódzki, mgr Eugeniusz Paduch– kierownik Państwowych
Zbiorów Sztuki na Wawelu oddział w Suchej Beskidzkiej.50 Duże
zorganizowanie przy pracach adaptacyjnych budynku wykazała młodzież
szkolna. Są to uczniowie Zasadniczej Szkoły Rolniczej w Radoczy oraz
z Zasadniczej Szkoły Budowlanej w Wadowicach oraz członkowie Józef
Łasak, Janusz Sobala, Jan Bąk i Piotr Losek.51 Komisja założycielska Zarządu
TMZW pod przewodnictwem wiceprezesa Zbigniewa Jurczaka zbiera
dokumenty i pamiątki historyczne a także środki finansowe. Dotację na
sfinansowanie tego przedsięwzięcia przekazał Urząd Miasta i Gminy
w Wadowicach oraz Wojewódzki Konserwator Zabytków w Bielsku-Białej.52
W latach 1987 – 1988 pomoc finansową świadczyły również zakłady pracy,
które tym samym wspierały inicjatywy TMZW w organizowaniu Muzeum na
ogólną kwotę 120 tys. zł.53 Po zakończeniu adaptacji piwnic budynku przy
ulicy Kościelnej 4, otwarto tam Galerię Sztuki Współczesnej. Na parterze
rozpoczął działalność Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Publicznej Miasta
i Gminy, który gromadzi, opracowuje i udostępnia archiwalia i regionalia.
Muzeum miasta zainaugurowało swą działalność ekspozycją z okazji „120 lat
Gimnazjum i Liceum” (czerwiec–październik 1986 r.).
Wystawa przygotowana została przez Zbigniewa Jurczaka.54 Zasadnicze
działania Towarzystwa w latach 1988-1989 skupiały się na dalszym remoncie
budynku przewidzianego pod muzeum, przy pomocy władz miasta
i województwa oraz osób prywatnych społecznie zaangażowanych.
W dniu 31.01.1989 roku, Zarząd Towarzystwa powołał komisję, w sprawie
50
Nadskawie. Bielska Oficyna Wydawnicza TMZW 1984 rok, str. 87
51
Teczka arch. TMZW Muzeum Remont.
52
Tamże. Muzeum Remont. Umowa w sprawie dofinansowania Bielsko-Biała 03.XII.1987 r.
53
Zbiory TMZW. Sprawozdanie Zarządu z działalności za okres 1987 - 1988
54
Nadskawie 85/6 Wadowicka Oficyna Wydawnicza, Wadowice 1986 r., str. 9264
poszerzenia zakresu robót remontowych budynku TMZW przy ul Kościelnej 4.
Komisja pracowała w składzie: mgr inż. arch. Piotr Kubańda, mgr inż. arch.
Janusz Sabała, mgr Zbigniew Jurczak, Alojzy Chmiel, Jan Bąk i Franciszek
Wandziara. Komisja stwierdziła potrzebę poszerzenia zakresu prac nie
objętych wcześniejszym kosztorysem o kolejne 27 pozycji (w tym 2
pozycje specjalnego wykonawstwa).55 Uchwałą nr XI/62 /90 Rady
Narodowej Miasta i Gminy z dnia 28.II.1990 r. utworzono Muzeum
Historyczne Ziemi Wadowickiej, które zostało zatwierdzone statutem. 56
Zawiera on V rozdziałów określających siedzibę, cele, zadania,
zakres obowiązków pracowniczych oraz sposób odwoływania
i powoływania kierownika tejże placówki oraz sposób likwidacji muzeum. 57
Rada Miejska w Wadowicach w dniu 29.12.1993 roku, uchwałą
Nr XXXVII/281/93 nadaje nowy statut „Muzeum Ziemi Wadowickiej”, które
ma funkcjonować w strukturze Wadowickiego Centrum Kultury.58
4.3 Przywrócenie muzeum E. Zegadłowicza (lata 1994 – 1998);
Tak się złożyło, że na terenie Ziemi Wadowickiej nie było
rodowej arystokracji. Nikt z możnych, tradycyjnych mecenasów sztuki nie
zostawił dla późniejszych pokoleń zbiorów, które mogłyby ukazywać
świetność wadowickiej wspólnej i rodzimej artystycznej tradycji.
Mimo, że Ziemia Wadowicka wydała na przestrzeni dziejów wiele wybitnych
indywidualności, nie było wśród nich kolekcjonera. Dopiero z końcem okresu
Młodej Polski a szczególnie w 20 –leciu międzywojennym pustkę tę wypełnił
Emil Zegadłowicz. Pisarz, historyk sztuki, kolekcjoner. Poeta był
zamiłowanym znawcą sztuki, estetą, z upodobaniem zbierał rzeczy piękne.
Wielu znakomitych artystów na trwałe wpisanych do historii polskiej sztuki,
55
Muzeum Remont op. cit
56
Zbiory TMZW. Sprawozdanie z działalności za rok 1992.
57
Teczka TMZW, Status Muzeum Historycznego Ziemi Wadowickiej, Wadowice 28.II.1990 r.
58
Archiwum TMZW, Uchwała nr XXXVII/281/93 z dnia 28.11.1993 r.65
było jego przyjaciółmi a często również współpracownikami, ilustratorami
jego książek. Namiętne zbieractwo dzieł sztuki, to drugi obok twórczości
literackiej nurt działalności Emila Zegadłowicza. Pasja ta towarzyszyła mu
przez całe życie i pochłaniała jego wszystkie dochody. W konsekwencji
zgromadził w Gorzeniu Górnym bogatą kolekcję malarstwa, grafiki, rzeźby,
sztuki ludowej, rzemiosła artystycznego a także bardzo cenną, bogatą
w starodruki z początków polskiego piśmiennictwa bibliotekę. Niestety część
zbiorów w 1941 roku, wywieźli z Gorzenia hitlerowcy. Łupem padła
biblioteka, największy przed wojną zbiór rzeźby ludowej oraz kolekcja grafiki
francuskiej. Zagrabionych zbiorów nie udało się odzyskać. Na szczęście
rodzina poety uratowała z narażeniem życia bogate zbiory malarstwa artystów
polskich. To one stały się zalążkiem założonego w 1946 roku Muzeum Emila
Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym.
W okresie swego istnienia Muzeum przeżywało liczne trudności
i borykało się z wieloma kłopotami finansowymi a nade wszystko z brakiem
zainteresowania ze strony władz gminnych. Mimo wspomnianych trudności
a nawet pewnych szykan, ze strony ówczesnych władz, muzeum stale się
rozrastało, pomnażano ilość sal ekspozycyjnych. Początkowo we wstępnym
okresie lat 40-tych i 50-tych, liczyło ono trzy sale wystawowe. Z czasem
obejmowało już sześć pomieszczeń, by w latach 80-tych osiągnąć dziewięć
pokoi, wypełnionych zbiorami malarstwa, grafiki i świetnych okazów oraz
stylowych mebli.
W 1976 roku placówka w Gorzeniu Górnym została przejęta przez Muzeum
Okręgowe w Bielsku – Białej. W tym czasie ze swoją bogatą ekspozycją
artystyczną było największym muzeum biograficznym w Polsce.
Nie ograniczało się do charakterystyki jednej „tytułowej” postaci. Ukazywało
ono epokę jaką w literaturze było 20-lecie międzywojenne. Przez pełne 34 lata
po zakończeniu wojny placówka ta funkcjonowała i wiele osób mogło dzięki66
ekspozycji Muzeum zetknąć się bliżej ze sztuką. Przed zamknięciem placówki
w 1980 roku, ekspozycja mieściła się w 9 pomieszczeniach. Budynek wymagał
kapitalnego remontu (cały parter był zawilgocony). Całe zbiory zostały na
okres prac przeniesione do Muzeum Okręgowego w Bielsku – Białej. W latach
70-tych w działalności Muzeum dużą rolę odegrały też dwie organizacje
społeczne: PTTK Oddział Ziemia Wadowicka i Towarzystwo Miłośników
Ziemi Wadowickiej. PTTK szeroko sponsorowało działalność Muzeum.
To dzięki tej organizacji udało się dołączyć trzy dalsze, do istniejących już
pokoi ekspozycyjnych. TMZW pomagało organizacyjnie i merytorycznie przy
wszystkich uroczystościach i imprezach popularyzatorskich jakie odbywały się
w Muzeum. Zimą 1983 roku przystąpiono do remontu składników
budowlanych i jednoczesnej konserwacji zbiorów. Kryzys gospodarczy
panujący w tym okresie w Polsce nie ułatwiał żadnych prac w tym również
remontowych, których nie było końca.
W 1994 roku utworzona zostaje przez rodzinę poety Fundacja
„Czartak”. Zarząd TMZW jako kontynuację własnych zadań statusowych
postanowił wspomóc działalność powstałej Fundacji. Jednym z głównych
celów statusowych Fundacji, której inicjatywę ze strony Towarzystwa przejął
jej prezes Franciszek Suknarowski jest: utrwalanie i popularyzacja tradycji,
kultury i literatury polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem okresu 20–lecia
międzywojennego i regionu Beskidu Małego.
W 1994 roku zostały przeniesione do Wadowic z magazynów Muzeum
w Bielsku-Białej zbiory tam zdeponowane w 1980 roku przy pomocy
młodzieży, głównie z Zespołu Szkół Mechanicznych z Gorzenia i PTTK
z Wadowic.59 Prace adaptacyjne pomieszczeń w muzeum trwały do późnej
wiosny 1995 roku. Przywrócono pięć sal wystawowych Muzeum Emila
59
Zbiór archiwalny. Sprawozdanie Zarządu TMZW za rok 1994.67
Zegadłowicza. Pomimo licznych trudności i braku zaangażowania się władz
gminnych w przywrócenie Muzeum, Towarzystwu oraz Fundacji udało się
w 107 rocznicę urodzin pisarza otworzyć oficjalną ekspozycję (18.VII.1995 r.).
Uroczystość udostępnienia zbiorów miała podniosły charakter. Oprócz
oficjalnych gości udział w niej wzięli m in. prof. Włodzimierz Wójcik
z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Tadeusz Bujnicki z Uniwersytetu
Jagiellońskiego.60 Przywrócenie Muzeum Zegadłowicza było jednym
z ostatnich dużych zamierzeń Towarzystwa w zakresie ochrony zabytków
zakończone znacznym sukcesem.
Rozdział IV
Formy pracy z młodzieżą.
1. Formy artystyczne.
Główne formy artystyczne prowadzone z młodzieżą przez
członków Towarzystwa są skierowane na pobudzenie u nich zapału twórczego
60
Tamże. Str. 368
w dziedzinie plastyki i malarstwa a późniejszym okresie działalności również
z zakresu literatury i poezji. Dzięki członkom wywodzącym się z KPT
„Beskidnicy” a także życzliwości Klubu „Garsoniera” przy Spółdzielni
Mieszkaniowej w Wadowicach skoncentrowana była w tzw. kółkach
plastycznych w tychże lokalach w początkowym okresie prowadzonej przez
Zbigniewa Jurczaka a później pod przewodnictwem uznanego artysty
rzeźbiarza Franciszka Suknarowskiego. Artyści pracujący z młodzieżą
wychodzili z założenia, żeby odbierać sztukę nie trzeba mieć wcześniejszego,
specjalistycznego przygotowania, ale umieć ją odczuwać, posiadać wrażliwość,
a nadto tworzyć samemu. Zwracali głównie uwagę na to aby „dzieło” było
komunikatywne, optują za autentycznym kontaktem młodzieży z żywą sztuką
w miejscu tradycyjnego nauczania plastyki w szkole. Jej poziom winno się
stopniować adekwatnie do poziomu wiedzy, a także środowiska zamieszkania
i podawać sztukę najbliższą z sąsiedztwa i otoczenia. Wreszcie, aby wywołać
w nich nawyk obcowania ze sztuką poprzez uczestnictwo z twórcami oraz
odwiedzania muzeów i galerii.
Do dziś koło plastyczne jest prowadzone w obiektach Domu
Kultury w Wadowicach. Młodzież o uzdolnieniach plastycznych i nie tylko
mogła poprzez swoje uczestnictwo w spotkaniach warsztatowych rozwijać
i pogłębiać swe zainteresowania w dziedzinie szeroko rozumianej plastyki
i rzeźby.
Młodzi adepci sztuki mogą pod czujnym okiem opiekunów eksperymentować,
nabierać ogłady oraz korzystać z rad i wskazówek uznanych artystów.
Najlepsze prace młodych „plastyków” przy różnych okazjach
okolicznościowych i jako wystawy towarzyszące były udostępnione szerszej69
publiczności jak również na wystawach organizowanych w samym Klubie
„Garsoniera” oraz w Wadowickim Domu Kultury.
Inna nie mniej ciekawą formą pracy z młodzieżą a prowadzoną
z kolei przez członków Towarzystwa wywodzących się z grupy literackiej
„Nadskawie” były formy spotkań literackich oraz konkursów literackich
prowadzone z różnym nasileniem w latach 1983-1988. W lipcu 1988 roku
minęło 100 lat od urodzin E. Zegadłowicza. Z tej okazji ogłoszono Rok
Zegadłowiczowski. Z inicjatywy Związku Literatów Polskich w Katowicach
oraz Towarzystwa w dniach 7-8 września odbyły się w Katowicach, Sosnowcu
i Wadowicach uroczystości jubileuszowe przy udziale młodzieży szkół
średnich Wadowic, Andrychowa, Kalwarii i Radoczy oraz młodzieżą skupioną
w kółku literackim, z którą spotkali się literaci przybyli na zaproszenie
Towarzystwa. W Wadowickim Domu Kultury odbył się Ogólnopolski Wieczór
Poetycki, w którym udział wzięli m.in. Jan Bolesław Ożóg, Tadeusz Urgacz,
Wit Jaworski, Adam Fajfer, Tadeusz Kijanka i Mirosław Bochenek.1
Świat artystyczny ulega wciąż nieustannym przemianom,
wartościowaniom, od chwili narodzin do naszych czasów. Wszelka ocena
dzieła sztuki jest niedoskonała. Do niedawna stereotypem profesjonalizmu
było ukończenie uczelni artystycznej, a potem w konsekwencji członkostwo
w związku artystów. Czy były one gwarantami wysokiego poziomu
artystycznego? Odpowiedź mogłaby być nie jasna, zależna od tego kto by ją
formułował.
Pytanie to nasuwa jednak inne spostrzeżenie. Skoro sztuka „oficjalna”,
tj. uznana przez władze uczelni, Ministerstwo Kultury i Sztuki nie zawsze jest
najwyższej wartości, to czy sztuka spoza wielkich centr kultury musi być
utożsamiana z niskim poziomem? Sztuka od tysiącleci przejawia swoistego
1
Nadskawie, Almanach kulturalny, Wadowice 1989 rok, str. 108-970
rodzaju regionalizm, zawsze jest wyrazem odrębności etnicznych,
kulturalnych. Nawet dziś, gdy świat skurczył się do rozmiarów „kosmicznej
wioski”, istnieją pewne cechy, pozwalające odróżnić kręgi kulturowe,
w których powstawały różne dzieła. W miejscach pozbawionych szczególnych
tradycji kulturowych dynamizm jednostek może spowodować wytworzenie
środowiska artystycznego i kręgu odbiorów twórczości. Przykład działalności
Towarzystwa jest potwierdzeniem ważnej roli jaką odgrywa sztuka w małych
miastach.
2. Działalność edukacyjna.
2.1 Spotkania w szkołach.
Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej w stosunku do
młodzieży szkolnej wychodziło z różnymi formami działalności, do których
należy zaliczyć tzw. spotkania z uczniami w szkołach podstawowych
i średnich na terenie Ziemi Wadowickiej. Podczas takich spotkań
organizowanych przez Towarzystwo, uczniowie szkół mogli zetknąć się
z twórcami kultury. W spotkaniach tych artyści w sposób niekonwencjonalny
zapoznawali uczniów szkół z problematyką dotyczącą regionu i jego historii
a także propagowali tematy z zakresu literatury, malarstwa, plastyki i rzeźby.
Staraniem TMZW członkowie Grupy Literackiej „Nadskawie” spotykali się
z młodzieżą na tzw. „Biesiadach Literackich”, w których uczestniczyli także
krytycy literatury. 2
Grupa Literacka odbyła pięć spotkań z młodzieżą oraz siedem spotkań
autorskich w szkołach w których m.in. wzięli udział: Leszek Żulinski i Jan
Kajtoch. Tematem spotkania była twórczość polskich, wybitnych, uznanych
2
Pismo regionalne Nadskawie, Almanach kultury TMZW, Wadowice 1986/6, str. 9071
3
pisarzy. Przypadająca w 1987 roku 50-ta rocznica śmierci znakomitego,
ludowego rzeźbiarza, związanego z Emilem Zegadłowiczem, Jędrzeja Wowry
z Gorzenia Górnego, zaznaczona została w świadomości Wadowiczan
wystawą pt. Tradycje rzeźbiarskie Nadskawia. Rocznica ta była okazją do
wielu spotkań z młodzieżą w szkołach przez twórców w tej dziedzinie sztuki
a wywodzących się z KPT Beskidnicy. Na bazie wcześniejszych spotkań
z młodzieżą w czerwcu 1988 roku Towarzystwo w Galerii Sztuki
Współczesnej zorganizowało spotkanie z literatami, poetami, któremu
towarzyszyło otwarcie wystawy poświęconej malarstwu. W tym samym
okresie Członkowie Sekcji Historycznej TMZW odbyli 24 spotkania
z młodzieżą, poszerzając ich wiedzę o mieście i regionie oraz zapoznając
uczestników z najciekawszymi zabytkami Ziemi Wadowickiej.
Od momentu powstania TMZW podejmowano systematycznie wysiłki by
stawało się ono terenem wszechstronnego działania młodzieży, zwłaszcza
działania zespołowego. Towarzystwo w miarę potrzeby zaspokajało ich
różnorodne potrzeby i zainteresowania poprzez organizację różnych imprez,
wystaw, kół zainteresowań, wycieczek i rajdów szlakami historii regionu.
Inicjatorem i organizatorem pracy z młodzieżą były przede wszystkim szkolne
koła TMZW pod przewodnictwem ich opiekunów. Rezultatem tej działalności
było funkcjonowanie na terenie szkoły, wsi, gminy, wielu ciekawych
przedsięwzięć nie wymagających dużych nakładów finansowych (turnieje,
konkursy, wystawy). Najaktywniejszym okresem w działalności Towarzystwa
z młodzieżą były lata 1980-95.
Na podstawie dokumentów, kronik i lokalnej prasy można wskazać więcej
interesujących osiągnięć. Wymienione fazy działalności pozwalały na
wzmocnienie więzi środowiska młodzieży z Towarzystwem. Przyczynił się
3
Tamże, str. 9172
one także do rozwoju zdolności i zainteresowań młodzieży szkolnej,
a nierzadko ukrytych talentów.
2.2 Lekcje muzealne.
Zarząd Fundacji „Czartak”, który składał się z członków Zarządu
Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej a utworzony w 1994 roku przez
rodzinę poety, wystąpił do dyrektorów szkół podstawowych, zawodowych
i średnich na terenie miasta Wadowic i okolicy z propozycją współpracy
w zakresie realizacji lekcji muzealnych dla młodzieży w zabytkowych
obiektach Muzeum Emila Zegadłowicza w Gorzeniu k /Wadowic. Członkowie
Zarządu Fundacji wstępnie przygotowali 19 tematów lekcyjnych, które
w zamierzeniach organizatorów mogły być, na indywidualne życzenie
nauczycieli poszerzone lub tez modyfikowane, po wcześniejszych
uzgodnieniu. Fundacja zamierzała również w przyszłości stale dostosowywać
tematy lekcji muzealnych do wymogów programowych szkół.4 Zajęcia
muzealne prowadzone były w sali widowiskowo-odczytowej od września 1995
roku.5 Działalność popularyzacji kultury, literatury i tradycji oraz historii
regionu w formie lekcji muzealnych wynika ze Statusu Fundacji i była
pierwszym krokiem na drodze do szerokiego wykorzystania możliwości
poznawczych i edukacyjnych jakie stwarzał potencjał ekspozycyjny Muzeum,
poszerzony o zbiory TMZW.6
Zainteresowanie młodzieży i nauczycieli lekcjami muzealnymi była pretekstem
dla Fundacji, aby ta nawiązywała do tradycji „Wieczorów gorzeńskich”.
Inicjatywa utworzenia klubu dyskusyjnego spotkała się z żywym odzewem
4
Nad Skawą, Pismo regionalne Ziemi Wadowickiej Nr 4 (7,27) Wrzesień 1995 rok, str. 2
5
Archiwum TMZW. Protokół z posiedzenia Zarządu Fundacji Czartak z dnia 30.09.1995 rok, str. 2
6
Tamże, str. 173
w gronie ludzi dorosłych, zainteresowanych kulturą i sztuką. Pod koniec 1995
roku Fundacja podjęła uchwałę o utworzeniu „Klubowego centrum informacji
o regionie”. W ogólnych zarysach uchwalono, że klub winien być: samodzielną
jednostką finansową, działającą w łonie Fundacji Czartak o osobowości
prawnej. Lekcje muzealne prowadzone przez Fundację były prowadzone do
1998 roku. Cieszyły się one wśród młodzieży szkolnej dużą popularnością.
Zarząd Miejski w Wadowicach nie wspierał tej inicjatywy, a wręcz przyczynił
się do jego upadku, a mianowicie zasugerował dyrektorom szkół zależnym
administracyjnie od Samorządu, czy działalność Fundacji nie godzi w tzw.
wartości chrześcijańskie. W wielu szkołach Rady Pedagogiczne zastanawiały
się, czy też chodzić czy nie chodzić na lekcje muzealne i do muzeum
w Gorzeniu. Fakt ten byłby śmieszny gdyby nie był prawdziwym. Nauczyciele
na szczęście wykazali w tej kwestii wiele rozsądku.
3. Szkolne Koła TMZW (lata 1984 – 1989).
Jednym z aspektów wychowawczej działalności szkół jest
budzenie zainteresowania problemami regionu, najbliższego środowiska,
zarówno w zakresie przeszłości i kulturowych tradycji, jak też współczesnego
rozwoju. Stawianie tych problemów z równoczesnym propagowaniem form
aktywnego uczestnictwa w ich rozwiązywaniu, stanowi doskonałą postać
kształtowania patriotycznych i obywatelskich postaw u młodzieży. 7 Poważnym
osiągnięciem w tym zakresie może poszczycić się Szkolne Koło Towarzystwa
Miłośników Ziemi Wadowickiej przy Zespole Szkół Rolniczych w Radoczy.
Zostało założone w 1984 roku, w latach 90-tych liczyło ok. 100 członków.
Opiekunem tego Koła do dziś jest mgr Józef Łaska przy współpracy
z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Tomicach. Organizowana jest tam
7
Nadskawie, zeszyt 7-8. Wadowice 1989, TMZW, str. 9874
działalność w zakresie upowszechniania wiedzy o regionie, gromadzenie
świadectw kultury materialnej i duchowej mieszkańców dorzecza Skawy.
Jego członkowie organizują spotkania z twórcami, wycieczki i rajdy po Ziemi
Wadowickiej, wystawy, konkursy, prace społeczne. Z młodzieżą spotkali się
twórcy kultury, działacze polityczni, społeczni, pisarze i poeci: J. R. Jaglarz,
A. R. Fajfer, A. Siemionow, Z. Wiśniewski, K. Koczur, Adam Zegadłowicz,
Józef Posierbek, Stanisław Sporysz, Stanisław Wójtowicz, Arnold Kotra.8
W każdym roku szkolnym jest organizowanych 5-6 spotkań z młodzieżą.
Dużym powodzeniem cieszą się wycieczki po Ziemi Wadowickiej. Młodzież
zwiedza i zapoznaje się szczegółowo z zabytkami Wadowic, Zatora,
Suchej Beskidzkiej, Kalwarii Zebrzydowskiei i Lanckorony. Wycieczki
przynoszą uczestnikom duże korzyści tak pod względem dydaktycznym jak
i wychowawczym a ich atrakcyjność sprawia, że młodzież wprost przepada za
takim nieszablonowym sposobem nauki o własnym regionie.
Do kalendarza imprez szkolnych, organizowanych corocznie przez
Szkolne Koło TMZW został wpisany rajd pieszy Szlakami Ziemi Wadowickiej
o puchar Dyrektora Szkoły Rolniczej w Radoczy. 9 Pierwszy odbył się
w czerwcu 1986 roku. Drużyny rozpoczynały wędrówkę z takich miejsc jak:
Zator, Spytkowice, Brzeźnica, Klecza Dolna i Górna, Czartak, Inwałd
i Wieprz.10 Do organizacji rajdu pomoc okazuje Towarzystwo PTTK (mapy,
apteczki, przewodniki itp.)
Szkolne Koła TMZW przygotowywały wystawy poświęcone
twórczości Z. Wiśniewskiego „Zima” w twórczości artystów grupy
„Beskidnicy”, „Ziemia Wadowicka w publikacjach”, „Młodzi plastycy naszej
8
Zbiory archiwalne, TMZW, Szkolne Koła TMZW
9
Nadskawie, 1985/6, str. 93
10
Tamże.75
gminy”. Młodzież szkolnych Kół pomagała również przy organizacji znaczącej
ekspozycji w Wadowicach, poświęconej Jędrzejowi Wawro w 50-tą rocznicę
śmierci pod nazwą „Rzeźbiarskie tradycje Nadskawia” a także wystawy starej
fotografii obrazującej życie wsi podbeskidzkiej od końca XIX wieku do
połowy XX wieku. 11 W świetlicy szkoły rolniczej w Radoczy była wystawa
około 200 zdjęć udostępnionych przez rodziny uczniów, które pogrupowane
były w cykle tematyczne:
- „Mieszkańcy i ich rodziny”.
- „Los ojczyzny ich losem”.
- „Życie społeczne i kulturalne wsi”.
Niektóre zdjęcia, dokumenty i eksponaty z tej wystawy są wątkiem dla Izby
Regionalnej, która ma mieścić się w pomieszczeniach zabytkowej części
dworu Radoczy (obecnie internatu Zasadniczej Szkoły Rolniczej). Będzie to
pierwsza w swym rodzaju na Ziemi Wadowickiej poświęcona wyłącznie
historii i kulturze wsi.12 Dzięki staraniom opiekunów Koła przy Liceum
Ogólnokształcącym w Wadowicach, zostały nawiązane kontakty z młodzieżą
francuską z Villeurbane. W tej największej dzielnicy Lyonu, powstało dzięki
temu Stowarzyszenie Przyjaciół Wadowic (Association des Amis de
Wadowic). Dla uczniów z liceum, była to bardzo atrakcyjna możliwość
poszerzenia szkolnego programu nauki języka francuskiego. Niestety
ówczesny dyrektor szkoły nie wykazał zainteresowania możliwością stałej
współpracy młodzieży liceum z zagranicą.
Chcąc ratować sytuację, całość organizacji wymiany przyjęło na siebie
TMZW. Dzięki temu uczniowie Liceum gościli u siebie przez okres wakacji
11
Kronika Działalności Szkolnego Koła w Radoczy.
12
Nadskawie, op. cit., str. 9976
rówieśników z Francji a w dniach 18.07.-07.08 1986 roku 18-to osobowa grupa
licealistów przebywała w Lyonie.13
Kolejna imprezą organizowaną corocznie przez Szkolne Koła są
konkursy wiedzy o Ziemi Wadowickiej. Pierwszy taki konkurs (finał) odbył się
11.06 1985 roku w Radoczy.14 Do współzawodnictwa stanęły drużyny szkolne
Wadowic: Liceum Ogólnokształcące, Zespół Szkół Mechanicznych, Hufca
ZHP i Szkoły Rolniczej Radoczy. Komisji przewodniczył Rafał Tatka.
Tematem drugiego konkursu było „Życie i działalność wielkich
synów Ziemi Wadiwickiej”.15 Celem tego konkursu było przybliżenie
młodzieży sylwetek wybitnych ludzi urodzonych i działających na terenie
Ziemi Wadowickiej w przeszłości i obecnie, poznanie ich dorobku i wkładu
w naukę, kulturę, gospodarkę, życie polityczne, obronność kraju a nawet
rozwój cywilizacji światowej. Uczestnicy konkursu odpowiadali na pytania
związane z dziejami życia, twórczości bądź działalności publicznej
następujących osób: Karola Wojtyły, Marcina Wadowity, Emila Zegadłowicza,
Rafała Kalinowskiego, Józefa Putka, Mieczysława Kotlarczyka. Finał odbył się
28.05.1986 roku ponownie w Radoczy. Startowały drużyny szkół średnich
z Wadowic: Liceum Ogólnokształcące, Zespół Szkół Mechanicznych, Zespół
Szkół Drzewnych z Kalwarii oraz drużyna z Radoczy. Tematem kolejnej
edycji konkursu były: „Zabytki i muzea Ziemi Wadowickiej”. Celem konkursu
było zainteresowanie młodzieży zabytkami Ziemi Wadowickiej, ich
powiazaniem z historią regionu i kraju, walorami architektonicznymi
i plastycznymi, sprawami ochrony zabytków oraz funkcjonowaniem placówek
muzealnych, ich zbiorami i osiągnięciami w organizacji ekspozycji czasowych.
Finał odbył się na początku czerwca 1987 roku w Radoczy z udziałem 6 szkół
z Wadowic: Liceum Ogólnokształcące, Zasadnicza Szkoła Zawodowa,
13
Nadskawie, Almanach Kultury TMZW Wadowice 1985/6, str. 90
14
Z.A. TMZW. Szkolne Koła TMZW.
15
Nadskawie, 85/6, str. 9177
Zasadnicza Szkoła Budowlana, z Kalwarii Zasadnicza Szkoła Drewna,
z Zatora Liceum Rolnicze i drużyny ZSR w Radoczy. Wypowiedzi oceniała
Komisja pod przewodnictwem prezesa zarządu TMZW Franciszka
Suknarowskiego. Turniejowi towarzyszyła wystawa pt. „Zabytki regionu
w malarstwie, grafice, fotografii i publikacjach”. W 1988 roku tematem
konkursu jest „Przyroda Nadskawia”16 Celem tego konkursu jest przybliżenie
młodzieży zagadnień ochrony przyrody, problematyki ekologicznej dorzecza
Skawy, zachęcanie do głębszego poznania stron rodzinnych oraz przeżywanie
ich piękna.
Szkolne Koło Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej przy
Liceum Ogólnokształcącym w Wadowicach jest również organizatorem
I Konkursu Literackiego. Młodzież szkół średnich i podstawowych
z Wadowic, Radoczy, Zatora i Kleczy Dolnej nadesłała 30 utworów.
Przewodniczący jury Roman Jaglarz zaproponował utworzenie
Młodzieżowego Klubu Literackiego. Każde szkolne Koło dokumentuje swoją
pracę i osiągnięcia w Kronice, gdzie są zdjęcia i opisy organizacyjne imprez.
Działalność TMZW była skupiona na współpracy z młodzieżą, organizowaniu
wystaw, sesji, konferencji i plenerów przez Klub Pracy Twórczej
„Beskidnicy”, którzy w 1999 roku obchodzili 30-lecie istnienia grupy.
Na podstawie analizy działalności Szkolnych Kół TMZW, można stwierdzić,
że utworzenie ich wzbogaciło działalność Towarzystwa nowymi formami
pracy w odniesieniu do młodego pokolenia, uzupełniało je nowymi treściami
wprowadzając w większym stopniu tematykę wiejską np. W Szkolnym Kole
w Radoczy.
Niezwykle istotnym jest fakt oddolnego inicjowania działalności
poznawczej, dokumentacyjnej i ochroniarskiej. Praca Szkolnego Koła TMZW
jest szkołą samodzielnego myślenia i postępowania, szkołą samorządności.
16
Zbiory TMZW. Sprawozdanie z działalności Szkolnych Kół TMZW w latach 1985-8878
W odróżnieniu od polskich inicjatyw w dziedzinie rozwijania regionalizmu
w środowisku młodzieży. Problematyka regionalna podejmowana jest
nie w szkolnych kołach przedmiotowych (np. historycznych), lecz inspiratorem
działań jest sama młodzież, we własnej, samodzielnie kierowanej
i dobrowolnie utworzonej organizacji. Koło Towarzystwa regionalnego ma
tę przewagę nad szkolnym kółkiem przedmiotowym, że w codziennej pracy
wychodzi poza obręb szkoły, uczestniczy w różnych akcjach na rzecz regionu
i w znacznie większym stopniu i zakresie może stale korzystać i korzysta
z pomocy fachowców w dziedzinie historii, może kontaktować się
i współpracować z twórcami. W latach 1984-1994 Towarzystwo odnotowało
największą ilość członków (296) skupionych w Kołach TMZW.17 Działały one
przy szkołach:
- nr 1 przy Liceum Ogólnokształcącym w Wadowicach;
- nr 2 przy Zespole Szkół Budowlanych w Wadowicach;
- nr 3 przy Zespole Szkół Mechanicznych w Gorzeniu;
- nr 4 przy Zespole Szkół Gastronomicznych w Wadowicach;
- nr 5 przy Zespole Szkół Rolniczych w Radoczy;
a także przy Szkole Podstawowej nr 1 w Wadowicach oraz Szkole
Podstawowej nr 1 w Świnnej Porębie.18
Rozdział V
Ocena dokonań Towarzystwa (lata 1971 – 2001).
1. Kulturotwórcza kontynuacja tradycji.
17
Zbiory TMZW. Sprawozdanie z działalności młodzieżowych kół TMZW, Wadowice 22.05.1994 r.
18
Tamże, str. 579
Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej jest organizacją
w całym tego słowa znaczeniu społeczną. Zaangażowana nieprzerwanie
w rozwój życia kulturalnego miasta Wadowic i jego okolic, popularyzacją
wiedzy o dziejach, tradycjach kulturalnych i przyrodniczych tego regionu-
Beskidu Małego. Niekwestionowane zasługi w aktywizacji wadowickiego
środowiska artystycznego oraz reaktywowaniu tradycji „Czartaka”
oraz propagowaniu twórczości swego tragicznie zmarłego przyjaciela-
W.S Bałysa – należy przypisać F. Suknarowskiemu, seniorowi i filarowi
artystów tego regionu. Kontynuując tradycje, lata siedemdziesiąte to głównie
działalność artystyczna oparta o KPT „Beskidnicy”. Mocnymi atutami TMZW
byli wtedy plastycy, literaci, poeci, teatr i kabaret.
Od połowy lat siedemdziesiątych Towarzystwo swe oparcie
znajduje w Wadowickim Domu Kultury. Członkowie TMZW byli głównymi
organizatorami powiatowych Dni Ziemi Wadowickiej a później Dni Wadowic.
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych usiłowano podporządkować
działania TMZW polityce, przed czym systematycznie się broniło.
Lata osiemdziesiąte to głównie rozwój działalności Wydawniczej
Towarzystwa. Kontynuacje pracy „Beskidników”, działalność grupy literackiej
„Nadskawie”, a przede wszystkim praca nad stworzeniem przy ulicy
Kościelnej 4 centrum kulturalnego dla wadowiczan i turystów. Dzięki
życzliwości władz miasta, staraniom ów2czesnego prezesa R. Tatki, otrzymano
do dyspozycji wymarzony lokal. Towarzystwo opracowało plan adaptacyjny
i całą swoją energię skupiło na tworzeniu bazy.
Wszystkie dochody z działalności szły na remont budynku, prężne
organizacyjne koła młodzieżowe setki godzin przepracowały przy adaptacji
piwnic na swój klub.80
Staraniem wielu przyjaciół i sympatyków, a także młodzieży
Zespołu Szkół Rolniczych w Radoczy, powstała placówka obok rodzinnego
domu papieża, mająca dokumentować i prezentować przeszłość
i współczesność kulturalnych dokonań wadowiczan Utworzono w budynku
muzeum, któremu nadano statut, w piwnicach adaptowanych na działalność
istniała przez 6 lat Galeria Filialna Biura Wystaw Artystycznych, działało
pierwsze po wojnie archiwum miejskie czyli Dział Zbiorów Specjalnych
Biblioteki Publicznej i mały sklep – galeria.
Rozpoczęto starania o zagospodarowanie ogrodu na mały
amfiteatr i galerię epitafiów. W tamtych latach powstały zamiejscowe koła
Towarzystwa w Krakowie, Gdyni i Brzeźnicy. Towarzystwo liczyło około
300 członków i było wiodącą instytucją kulturalną Ziemi Wadowickiej.
Wszystko to osiągnięto społeczną pracą. Przełom lat dziewięćdziesiątych
nie zwiastował żadnych zagrożeń dla TMZW. Parę tygodni po
Walnym Zjeździe odbytym w 1993 roku Towarzystwo otrzymało
wypowiedzenie użytkowania budynku przy ulicy Kościelnej ze strony
władz miasta. Z chwilą przejęcia budynku Towarzystwo zostało de facto
pozbawione wszystkiego. Zabrano biuro, galerię, muzeum, sklep. Nie
zwrócono poniesionych nakładów. Zezwolono jedynie na wynajmowanie
½ pomieszczenia wspólnie z PTTK. Szukając przyczyn takiego destrukcyjnego
postępowania władz samorządowych z najlepszym niegdyś w skali kraju
stowarzyszeniem regionalnym, zauważyć się je da w sferze politycznej.
Towarzystwo, które tyle dla wadowickiej demokracji uczyniło, zostało niejako
ofiarą przemian systemowych.
W obliczu braku perspektyw współpracy z władzami Wadowic, Zarząd
Towarzystwa postanowił wspomóc działalność Fundacji „Czartak” założonej
przez rodzinę Emila Zegadłowicza w celu ponownego otwarcia Muzeum Poety81
w Gorzeniu Górnym jako kontynuację własnych zadań statutowych. Dlatego
7-osobowy Zarząd Fundacji składał się z członków Towarzystwa, aż 6-ciu
z nich to członkowie Zarządu TMZW. W 1994 roku zaczęto czynić starania
nad przywróceniem kolekcji do Gorzenia Górnego. Wiosną 1995 roku
udostępniono 5 sal ekspozycyjnych, a od 1996 roku kolejne 2 sale.
Przywrócenie Muzeum Emila Zegadłowicza to jedno ze znaczących dokonań
Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej. Towarzystwo czyniąc siebie
słusznie spadkobiercą tradycji działających już od XIX wieku oraz
miejscowych organizacji społeczno – kulturalnych godnie je reprezentuje i jest
ich kontynuatorem do dzisiaj.
2. Społeczna świadomość regionalizmu.
Społeczny ruch Towarzystw Regionalnych mający swój rodowód
w okresie międzywojennym, rozwinął się szczególnie w latach
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Ruch ten posiada niezwykle bogaty
dorobek na rzecz aktywizacji środowisk lokalnych pod względem kulturalnym
i gospodarczym. Towarzystwa kulturalne stały się ważnym czynnikiem
integracji lokalnych środowisk, szczególnie na ziemiach zachodnich
i północnych. Dziś praktycznie wszystkie duże ośrodki miejskie i większość
małych miasteczek posiadają własne Towarzystwa, których działalność ma
charakter ponad lokalny i obejmuje swoim zasięgiem region, przyjmując
najczęściej nazwę Towarzystwa Miłośników Ziemi. W naszym byłym
województwie bielskim do najstarszych Towarzystw Społeczno – Kulturalnych
zaliczane były m.in.: „Macierz Ziemi Cieszyńskiej”, Towarzystwo Miłośników
Żywca, Towarzystwo Miłośników Bielska-Białej.
Towarzystwa te poprzez swoją działalność w zakresie badań historycznych
i działalność literacką posiadają bogaty dorobek. Społeczny ruch kulturalny
zrodził się przede wszystkim z potrzeb środowiskowych, z chęci działania82
ludzi na rzecz swojego miasta i okolicy czy też z lokalnego patriotyzmu.
Oprócz działalności kulturalnej znaczące działania posiadają Towarzystwa
w aktywizacji gospodarczej własnego środowiska. Z takimi ambicjami
startowało w 1971 roku Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej. Grupa
miłośników tej ziemi stawiała sobie również podobne cele. Działalność
Towarzystwa opiera się na społecznej pracy Zarządu i członków. Towarzystwo
nie miało żadnych środków finansowych, zaczynało od znikomych składek
członkowskich. W późniejszym okresie dzięki sponsorowaniu jego działalności
przez niektóre zakłady pracy i samorząd lokalny oraz oprocentowaniu
wkładów bankowych dysponuje pewnymi środkami finansowymi,
pozwalającymi prowadzić skromną działalność statutową, w tym
kontynuowanie w ograniczonym zakresie działalności wydawniczej. Pracę
Towarzystwa kierunkują uchwały Walnych Zjazdów jak też bieżące potrzeby
środowiska lokalnego w dziedzinie kultury i sztuki. Z powodzeniem
wywiązuje się z inicjatyw, których się podejmuje. Członków łączy idea
służenia miastu, regionowi, jego ludziom i kulturze, stanowiącej wspólne
dziedzictwo , które stara się chronić, wzbogacać, w miarę możliwości
pielęgnować, aby zachować dla przyszłych pokoleń to, co jest najcenniejsze.
W ogólnym ujęciu agendy Towarzystwa są dla jego członków
ważnym miejscem spotkań, wymiany poglądów. Większości daje szansę
zaistnienia na szerszym forum, ośmiela w szukaniu własnej drogi, mobilizuje
da ciągłej pracy. Towarzystwo skupia i integruje osoby pochodzące z różnych
środowisk, uprawiające różne zawody. Te wszystkie postawy koncentrują się
podczas form realizacji wspólnego życia literackiego i artystycznego:
plenerów, wernisaży, wystaw, prelekcji czy też „zasiadów”.
O ile „zasiady” są okolicznością sprzyjającą wymianie poglądów,
artystycznych prezentacji własnych dokonań w dziedzinie uprawianej, to dają
one szansę autentycznej wymianie doświadczeń, są najlepszą formą83
„podciągania się” niektórych do poziomu reprezentowanego przez najlepszych.
Przy czym dają możliwość samo dowartościowania się poprzez konfrontację
z dużą różnorodnością ujęć podobnego tematu np. w dziedzinie malarstwa,
rzeźby czy poezji.
„Zasiady” są swoistą, własną formą wypracowaną przez członków
Towarzystwa w okresie 30-tu lat istnienia. Odbywają się w zależności od
potrzeb oraz przy okazji ważnych wydarzeń np. jubileuszu artystycznego,
wystawy indywidualnej kogoś z grona. Posiadają one wszelkie cechy zjawisk
integrujących różne dziedziny życia kulturalnego. Tak było zwłaszcza na
spotkaniach grupy poetyckiej „Nadskawie”. I dziś członkowie spotykają się na
takich zasiadach najczęściej wieczornych w siedzibie Towarzystwa, latem
w plenerze.
W Wadowicach niewątpliwie istnieje duża świadomość
regionalizmu i atmosfera twórcza, czego wyrazem jest działające tam
Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej, lecz po analizie wszystkich
czynników wygląda ona czasem na nieco uśpioną. Emil Zegadłowicz ze swoją
witalnością za życia a twórczością po śmierci – wprowadził ferment, zachwiał
równowagę małomiasteczkowej, zadowolonej z siebie społeczności. Poprzez
fakt, że jak na ten mały ośrodek, był postacią wielkoformatową, posiadał siłę
przyciągania ludzi wrażliwych. Do dziś czyni to osobami swych duchowych
spadkobierców.
Zakończenie.
Rok 2001 przynosi wspomnienie o 30-letniej działalności
Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej. Przynosi je już tylko dla84 niewielkiego grona osób zaangażowanych nieprzerwanie przez 30-lecie w rozwój życia kulturalnego miasta na d Skawą i jego okolic, w popularyzację wiedzy o dziejach, tradycjach kulturalnych i przyrodniczych walorach tego zakątka Podbeskidzia, słynnego wcześniej za sprawą zegadłowiczowskiego „Czartaka”, a obecnie kojarzonego z postacią Karola Wojtyły, papieża Jana Pawła II. Towarzystwo obchodzić będzie jubileusz zakreślony pamięcią garstki działaczy, bez fanfar, gali, ba nawet wiedzy i udziału władz samorządowych a także współczesnej, wadowckiej społeczności. Zanim oficjalne rejestry Wydziału Spraw Wewnętrznych PWRN Kraków odnotowały istnienie zorganizowanej formy działania miejscowych „regionalistów”, kilkakrotnie podejmowano próby integracji środowiska wadowickich intelektualistów. W latach 50-tych podejmuje je Franciszek Suknarowski z formacją plastyczną „Czartak II”. W szesnaście lat później przy okazji 100-lecia wadowickiego gimnazjum i nadania imienia Emila Zegadłowicza szkole, powołano społeczny komitet budowy pomnika Poety jako zalążek przyszłego Towarzystwa. Działania te podejmują i organizują jego dawni uczniowie w latach 1966-1968. Organizatorem tych działań F. Suknarowski oraz K. Foryś – dyrektor gimnazjum, poeta, publicysta. Obaj związani z Emilem Zegadłowiczem, wychowani w atmosferze gorzeńskiego dworu. Tradycje regionalizmu istniały w Wadowicach od 1910 roku tj. od powołania Towarzystwa Upiększania Miasta Wadowwic i Okolicy, Zboru Poetów w Beskidzie E. Zegadłowicza i do tych tradycji odwoływać się będą kolejni inicjatorzy powołanego Towarzystwa. Udaje się to pokoleniu młodych. Adam Zegadłowicz i Zbigniew Jurczak organizują i finalizują rejestrację Towarzystwa Ziemi Wadowickiej. Od początku tj. od 1971 roku Zbigniew Jurczak, wychowany w atmosferze tradycji TUMWiO i Gorzenia, staje się na całe 30 lat motorem działań Towarzystwa. Do 1977 roku siedzibą TMZW jest jego mieszkanie,
85
a w działalność zaangażowali się jego przyjaciele i rodzina. W składzie
założycieli byli: Zbigniew Jurczak, Adam Zegadłowicz, Kazimierz Wołek, Jan
Warmuz, Stanisław Czechowicz, Józef Zając, Rudolf Kwaśny, Marian
Skrzypczak, Janina Kolber, Kazimierz Jasiński, Marian Drożdż i inni.
Pierwszy statut opracowano w oparciu o statut Towarzystwa
Miłośników Ziemi Żywieckiej przy pomocy p. Zdzisława, Marii Okuliara
i Henryka Biłki. TMZW zarejestrowano 9 grudnia 1971 roku. Miłośnicy
Wadowic spotykają się początkowo w lokalu Z. Jurczaka przy ul. Zatorskiej 7,
później w galerii plastyków przy ul. Poprzecznej 1, by od połowy 1977 roku
działać w oparciu o lokale domu kultury w Wadowicach. Pierwszym
prezesem Zarządu jest Marian Skrzypczak a od 1980 roku Rafał Tatka.
Następnie Towarzystwo otrzymuje pomieszczenie w zabytkowej kamienicy
przy ul. Kościelnej 4. Za sprawą TMZW obiekt klasycystyczny zostaje,
po wykwaterowaniu lokatorów, poddany gruntownemu remontowi
z przygotowaniem do pełnienia wielorakich funkcji kulturalnych. Pojawienie
się Towarzystwa natrafia na dobrze już przygotowany grunt w zakresie
społecznego udziału nieformalnych grup twórczych w kształtowaniu
kulturalnego życia środowiska. Od 1965 do 1968 roku działał kabaret
Powiatowego Domu Kultury „O! Świstak” (J.R. Jaglarz, J. Fidziński). W 1969
roku w Gorzeniu Górnym, w salach dworu Zegadłowicza dochodzi do
powołania grupy plastycznej „Gumiguta” („Beskidy”), przekształconej
w osiem lat później w Klub Pracy Twórczej „Beskidnicy” przy TMZW.
W jego gronie znaleźli się byli czartakowcy jak i współcześni literaci, plastycy
i wykonawcy grup kabaretowych. KPT „Beskidnicy” skupiał twórców, którzy
obok artystycznych dokonań realizowali w TMZW swoje pasje szeroko
pojętego, społecznego działania.
Należeli do niego: F. Suknarowski, Z. Jurczak, K. Sowińska, T. Kurnik,
J Ogiegło, K. Rauch, A. Jankowska, J Fidziński, J. Jaglarz, M. Brzeźniak,
M. Komar, J. Jachimczyk, M. Nicieja, J. Peszel, Z. Wiśniewski i inni. W 198086
roku TMZW rozpoczęło działalność wydawniczą. Reaktywowana po 40 latach
Wadowicka oficyna wydawnicza wypromowała ponad 30 pozycji książkowych
i 2 czasopisma. W 1981 roku, z inicjatywy poety J. R. Jaglarza powstaje grupa
literacka „Nadsdkawie”. Początkowo działa jako element Klubu Beskidnicy by
od 1982 roku stać się samodzielną grupą zrzeszającą literatów związanych
twórczością, pochodzeniem czy nawet sympatią z dorzeczem Skawy (J.B.
Górkiewiczówna, J.R. Jaglarz, J. Kajtoch, S. Franczak, T. Stolorz,
B. Taborski). Współpraca plastyków i literatów zaowocowała kilkoma
znaczącymi pozycjami edytorskimi Wadowickiej Oficyny Wydawniczej,
nawiązującymi do tradycji drukarni Foltynów i działań edytorskich Emila
Zegadłowicza.
Niezmiernie trudna rzeczą jest w niniejszym zwięzłym
szkicu, poświęconym genezie, rozwojowi, dokonaniu i aktualnej sytuacji
Towarzystwa, szerzej omówić jego dorobek oraz wymienić osoby, które
zasłużyły się w realizacji zadań statutowych i wielu , wielu przedsięwzięć
o kulturalnym charakterze. Ograniczam się zatem do podania skróconej
charakterystyki działalności TMZW, a także wynotowania ważniejszych
osiągnięć owocnego okresu pracy tj. z lat 1977-1996.
Liczba członków Towarzystwa we wspomnianym okresie wahała
się w granicach 300 osób. W ramach TMZW pracowały koła zamiejscowe
(Kraków, Gdynia) oraz szkolne (Wadowice, Radocza, Kalwaria).
Obok 6 sekcji istniały także nastepujące agendy: Klu Pracy Twórczej
„Beskidnicy” (Z. Jurczak, K. Sowińska, J. Ogiegło), Wadowicka Oficyna
Wydawnicza (Z. Jurczak, J.R. Jaglarz), Grupa Literacka „Nadskawie”
(J.R. Jaglarz),
Komisja Założycielska Muzeum (Z. Jurczak), Galeria Sztuki Współczesnej
(wspólnie z BWA Bielsko-Biała, J. Jurczak), Komisja Ocen Artystycznych
(F. Suknarowski), Szkolne Koła TMZW (J. Łasek, A. Buś). Powyższe dowodzi87 o wszechstronności w przedsięwzięciach Towarzystwa, jednak najbardziej znamiennymi ich rysami były: szerokie propagowanie twórczości plastycznej i literackiej, upowszechniające dorobek wadowiczan wystawy i wydawnictwa, szerzenie wiedzy o regionie (publikacje, konkursy, spotkania autorskie), dokumentacje i inwentaryzacje obiektów zabytkowych i tradycji kulturalnych (archiwum, zbiory artystyczne, zbiory muzealne) oraz szeroko rozumiana edukacja kulturalna młodzieży. Warto, aby Wadowiczanie zainteresowani znanym dzisiaj miastem nad Skawą, wiedzieli że wśród bardzo wielu efektów pracy grona jego miłośników, znalazły się takie osiągnięcia Towarzystwa jak: - zainicjowanie i organizowanie obchodów Dni Wadowic (1977-1981), - opublikowanie ponad 30 pozycji książkowych w tym almanach Nadskawie, - reaktywowanie Wadowickiej Oficyny Wydawniczej oraz stworzenie powojennej prasy lokalnej (Rozmaitości Wadowickie i Nad Skawą), - odnowienie i zagospodarowanie budynku przy ul. Kościelna 4 na obiekt naukowo-kulturalny, - utworzenie Działu Zbiorów Specjalnych i archiwum miasta (wspólnie z Biblioteką Publiczną), - wyremontowanie przez młodzież TMZW piwnic i adaptowanie ich na galerię, od 1988 roku – fili BWA Bielsko-Biała, - zorganizowanie interesujących form pracy z młodzieżą (wymiany zagraniczne, 14 turniejów wiedzy o regionie, rajdy, konkursy literackie), - zainicjowanie honorowania wybitnych wadowiczan nazewnictwem ulic, ufundowanie 6 tablic pamięci, - stworzenie płaszczyzny współpracy różnych organizacji i instytucji na rzecz regionu. Wspomnieć należy również, że godność Honorowego Członka TMZW zechciał przyjąć w 1983 roku Ojciec Święty Jan Paweł II.
88
Na temat dotychczasowej działalności TMZW ukazało się wiele
publikacji prasowych, opracowań szkolnych oraz prac naukowych.
Towarzystwo w roku 1980 udzieliło pomocy lokalnej i organizacyjnej rodzącej
się na tych terenach Solidarności. Tak samo czyniło w latach stanu wojennego
i w czasach tworzenia demokracji (komitety obywatelskie). Rok 1992-6,
przynosi nieoczekiwanie schyłkowy okres pracy Towarzystwa. Nowe władze
samorządowe miasta Wadowic, jakby świadomie niszczą dorobek
regionalistów. Usuwają TMZW z wyremontowanego przez nich budynku przy
ulicy Kościelnej 4, likwidują galerię artystyczną by ja oddać młodzieży
promującej na urządzenie klubu pod wiele mówiącą nazwą „Banan”, tworzą
zalążek muzeum z „własną koncepcją” w oparciu o prywatne zbiory jednego
z ofiarnych członków TMZW. Miłośnicy Wadowic wypierani z miasta,
kontynuują skromną już teraz działalność wydawniczą i wystawienniczą
a jednocześnie angażują się w działalność Fundacji Czartak, ratującej Muzeum
Emila Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym, gdzie czasowo przenoszą swoją
siedzibę. Tu odnotowują sukces. Od 1995roku, po piętnastu latach
nieobecności, uruchomiono Muzeum Poety. Znowu organizatorami działań są
Zbigniew Jurczak, Adam Zegadłowicz i Franciszek Suknarowski. Stoją
na czele Fundacji i nadal pełnia funkcję prezesa i wiceprezesa TMZW.
Towarzystwo czyniąc siebie słusznie spadkobiercą tradycji, działających już
w XIX wieku miejscowych organizacji społeczno-kulturalnych, powraca
jakby do swoich korzeni. Ze świadomym wyborem otoczenia Zboru Poetów
w Beskidzie, kolebki regionalizmu. Tu Towarzystwo znalazło azyl dla
swoich zainteresowań, zbiorów i archiwum. Jest to obecnie najlepsza z dróg
ku przyszłości.
Zrealizowanie większości założeń programowych Towarzystwa
w mijającym 30-leciu jego działalności, o których mówi to opracowanie,89 byłoby niemożliwe bez pracy członków i zarządu Towarzystwa, bez życzliwości i wsparcia moralnego i finansowego ze strony zakładów pracy oraz okresowo samorządu lokalnego, bez współpracy z Domem Kultury i szkołami oraz poparcia społeczności lokalnej, której Towarzystwo stara się służyć na miarę swoich sił i możliwości. WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY. I Źródła niedrukowane.
90 - Foryś K. Studium o Czartaku, Historia i dzień współczesny Wadowic – szkic z okazji 650-lecia. - Gancarczyk M. Muzeum Bibliograficzne Emila Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym. - Moszczyński S. Kontynuacja idei „Czartaka” i twórczości plastycznej „Czartaka II” i Beskidników. - Śniegowski J. Działalność Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej. - Ilustrowana Kronika „Beskidników”. - Kronika Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej (1973-80). - Ksiega pamiątkowa Galerii Sztuki Współczesnej B.W.A w Wadowicach II Źródła archiwalne. - Archiwum Państwowe Katowice O/Oświęcim, Protokoły posiedzeń rady gminnej miasta Wadowic z lat 1867-1888, 1905, 1909-1910. - Archiwum Państwowe Kraków. Teki Antoniego Schneidra, Wadowice syg. 1670, k.2 - Regulamin Domu Kultury, Wadowice 1976rok. - Sprawozdanie z działalności Klubu „Garsoniera” do roku 1998. Wadowice 1998 r. - Plan wydawniczy Wadowickiej Oficyny Wydawniczej TMZW z lat 1982 – 1992. - Regulamin Wadowickiej Oficyny Wydawniczej, Wadowice 1984 rok. - Sprawozdanie z działalności TMZW z lat 1972, 1974, 1975, 1978, 1980, 1981, 1983, 1985, 1988, 1990, 1993-2000 - Sprawozdanie z działalności TMZW kół młodzieżowych TMZW z lat 1985-1995. - Sprawozdanie z Komisji Rewizyjnej TMZW. - Sprawozdanie z działalności wydawniczej TMZW w latach 1980-1992.
91 - Sprawozdanie z działalności Zarządu TMZW w latach 1972, 1974, 1975-1978, 1980-1987, 1988, 1989-1990, 1991-1992, 1993, 1994. - Sprawozdanie z posiedzenia Zarządu Fundacji Czartak 1995, 1996, 1997, 1998. - Statut TMZW - Statut WOW TMZW 1982. - Wykaz członków Zarządu TMZW w latach 1971-2000. Bibliografia. - Chudziński Edward, Małopolska, Regiony - Regionalizmy - Małe ojczyzny Colonel, Kraków 1999 r.
92 - Filipek Stanisław, Zarys historii oświaty i tajnego nauczania w powiecie wadowickim w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Kraków 1976 r. - Foryś Kazimierz, Przeszłość i dzień dzisiejszy miasta Wadowic, Wadowice 1977 r. - Gajczak Roman Antoni, Wadowice – miasto rodzinne Jana Pawła II, Warszawa 1986, NOVUM. - Gajczak Roman Antoni, Wadowice wczoraj, dziś, jutro.., Wadowice 1998 r. - Gajczak Roman Antoni, Wadowice miasto Papieskie, Wadowice 1995 r. - Grodnicki Adam, Jaglarz Jerzy Roman, Fidziński Jan, Opowieść o Wadowicach, Bielsko-Biała 1983 r. - O. Gill Honorat, OCD, Klasztor Karmelitów Bosych w Wadowicach, Wydawnictwo Karmelitów Bosych, Kraków 1999r. - Jaglarz Jerzy Roman, Opowieść o Wadowicach, Bielsko-Biała 1980 r. - Jurczak Zbigniew, Wadowickie ślady historii, Wadowice 1987 r. - Kozikowski Edward, Zegadłowicz Emil, O Jędrzeju Wowrze – snycerzu beskidzkim, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1957 r. - Kozikowski Edward, Wertepami i gościncami, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957 r. - Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 44, Wrocław – Poznań 1968 r. - Kutrzeba Stanisław, Historia ustroju Polski, t. 1, Kraków 1976 r. - Nowakowski Andrzej, Z dziejów miasta i parafii Wadowic, Kraków 1985 r. - Perzanowski Zbigniew, dzieje miasta i wsi dzisiejszego powiatu bielskiego, Katowice 1971 r. - Rychlik Ignacy, Księstwo Oświęcimskie i Zatorskie, Tamów 1989 r. - Siemionow Aleksy, Ziemia Wadowicka, Wadowice 1984 r. - Studnicki Gustaw, Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i liceum w Wadowicach, Wadowice 1981 r. - Studnicki Gustaw, Wadowickie Karty z przeszłości, Wadowice 1992 r.
93 - Woźniakowski Krzysztof, Od Czartaka do Nadskawia, BTSK Beskidzka Oficyna Wydawnicza, Bielsko-Biała 1987 r. - Wójcik Tadeusz, Wadowice, Informator Turystyczny, Wrocław 1979 r. - Zegadłowicz E., Martwe Morze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1954 r. WYDAWNICTWA. - Beskidnicy 1980 r. - Nadskawie. Almanach Kulturalny 1981 – 1989 - Nad Skawą 1993-2000 - Podbeskidzie 1982, 1983, 1984 - Rozmaitości Wadowickie 1987, 1988.
Kliknij stronę, aby powiększyć. Pełna jakość w pliku PDF.